Tijdloos futuristisch

In 1961, het jaar dat de toenmalige Amerikaanse president J.F. Kennedy zijn wens uitsprak om ‘voor dit decennium voorbij is’ een mens op de maan te zetten, presenteert Philips het plan om in Eindhoven een ‘ruimteschip’ te laten landen als educatiecentrum over de evolutie van technologie: het Evoluon. 

In 1966 - drie jaar voordat Neil Armstrong als eerste op de maan stapt – opende het gebouw dat rust op twaalf V-vormige kolommen. Met een doorsnee van 77 meter is het de grootste koepelconstructie van Nederland, opgetrokken uit hypermoderne materialen als beton en kunststof. 

‘Geen lint, geen schaar; het gebouw werd elektrónisch geopend door Prins Bernhard!’, meldde het Polygoonjournaal destijds. Binnen vergaapten de bezoekers zich aan de technische wonderwereld van telefonie, televisie en kunstverlichting. Spelenderwijs konden zij ontdekken hoe deze nieuwe uitvindingen werkten, en hoe een stoommachine of benzinemotor in elkaar steekt. 

60 jaar later oogt het Evoluon nog altijd vooruitstrevend. En biedt het met de herbestemming tot Next Nature Museum een hernieuwde blik op de toekomst, en de relatie tussen mens, natuur en technologie. Wat is het geheim van dit tijdloos-futuristische ontwerp?

Vorm volgt functie

Voor het antwoord moeten we terug naar 1958, toen Philips op de wereldtentoonstelling in Brussel een spraakmakend paviljoen presenteerde, ontworpen door de wereldberoemde Frans-Zwitserse architect Le Corbusier en Yannis Xenakis. Maar het idee kwam van architect Louis Kalff, directeur artistieke zaken was bij Philips; hij wilde laten zien wat het bedrijf op het gebied van verlichtingskunde, akoestiek en elektrotechniek in huis had. 

Het paviljoen was een groot succes, waarop men bedacht om een permanente expositieruimte te bouwen in Eindhoven. Het 75-jarig bestaan van Philips was een mooie aanleiding; het bedrijf zou het project als cadeau aan de stad schenken. Kalff maakte samen met de Eindhovense architect Leo de Bever het ontwerp. Het modernistische motto ‘vorm volgt functie’ volgend, tekenden zij een vliegende schotel die de bezoeker meevoert naar toekomstige werelden. Het ontwerp was het eerste Nederlandse voorbeeld van het futurisme in de architectuur: een internationale beweging die uitdrukking gaf aan vooruitgang en nieuwe technologie.


Technisch meesterwerk

Op het gebied van materialen en bouwtechniek was het Evoluon zijn tijd ver vooruit. Het stelde de bouwers voor de nodige hoofdbrekens: hoe maak je iets dat nooit eerder gebouwd is? Aanvankelijk wilden ze de gehele vliegende schotel maken van ter plaatse gestort beton. Voor de onderste helft was dat geen probleem, maar de bovenste helft zou te zwaar worden. Voorgesteld werd om die van staal te maken, maar directeur Frits Philips vond dat zijn bedrijf kon niet aankomen met een constructie ‘uit de tijd van de Eiffeltoren’. 


Al rekenend en tekenend kwamen de ingenieurs tot een vernuftige oplossing: een dak samengesteld uit 822 zeshoekige lichtgewicht betonnen panelen, bijeengehouden door een enorme aangespannen staalkabel in de buitenrand. Van binnen werd de koepel afgewerkt met hout, van buiten met mat-witte kunststof. Voor de handgrepen van de deuren liet Kalff speciaal geëmailleerd keramiek maken, met daarin het Evoluon-teken.

Nieuwe betekenis

Het gebouw groeide uit tot symbool voor designstad Eindhoven en - als vaste bestemming voor schoolreizen – werd het onderdeel van het collectieve geheugen. Toen het museum in 1989 sloot, had het tien miljoen bezoekers getrokken. In de jaren daarna was het als congrescentrum en evenementenlocatie minder succesvol, waarop Philips het proces ‘een nieuwe toekomst voor het Evoluon’ startte om het gebouw een tweede leven te geven als centrum voor technologie, design en educatie. Daartoe is het verkocht aan een samenwerking van projectontwikkelaars. In dezelfde periode werd het gebouw uitgeroepen tot Rijksmonument.

In de afgelopen drie jaar is het Evoluon getransformeerd tot het Next Nature Museum, hét toekomstmuseum van Nederland. De essentie van het gebouw is behouden, terwijl het hernieuwde betekenis heeft gekregen. Technologie is vandaag immers geen toekomstbeeld meer, maar vergaand verweven met ons dagelijks leven: een tweede natuur. Tegelijk vragen grote maatschappelijke kwesties als klimaatadaptie, vergrijzing en de energietransitie om nieuwe technieken en oplossingen.

In het jaar dat de mensheid met de Artemis II-missie een bemande vlucht rondom de maan maakte – en we voor het eerst beelden van de maanachterkant zagen - laat het Evoluon ons met een nieuwe blik kijken naar onze leefwereld. Aan boord van het ruimteschip word je meegenomen langs tentoonstellingen, installaties en publieksprogramma’s die tonen hoe de toekomst eruit zou kunnen zien, en prikkelen om daarop te reflecteren. Waarheen bewegen we als maatschappij, en aan wat voor wereld willen we samen bouwen? 

Over Kirsten Hannema

Kirsten Hannema begon na een opleiding Bouwkunde haar loopbaan als architect, maar richt zich sinds 2005 volledig op het schrijven over architectuur. Sinds 2007 schrijft ze voor de Volkskrant. Hannema was hoofdredacteur van het Jaarboek Architectuur in Nederland, levert bijdragen aan diverse architectuurpublicaties en is regelmatig jurylid van architectuurprijzen.