Design Fiction: Ontwerpen wat er (nog) niet is 

Ontwerpen is meer dan alleen mooie spullen maken. Dagan Cohen legt uit hoe we 'verhalen uit de toekomst' kunnen gebruiken om de wereld van nu echt te veranderen.

In mijn eerste jaar op de Rietveld Academie tekende ik een dromenprojector: een apparaat dat via elektroden op m’n hoofd gekoppeld aan transformator met een lens, mijn dromen op een scherm projecteerde. Al snel volgde een lucratieve upgrade: de dromenrecorder. Daarmee zou ik mijn dromen kunnen opnemen en verkopen. Slapend rijk worden - het leek me een efficiëntere strategie dan ploeteren in een atelier.


Dat apparaat heb ik natuurlijk nooit gebouwd. Maar achteraf besef ik dat realisatie ook niet het punt was. Wat telt, is de plausibiliteit van het voorstel. Als je een idee overtuigend genoeg visualiseert, begint het te functioneren - economisch, cultureel, politiek - ongeacht of het technisch al bestaat. In feite draait een groot deel van onze economie op precies dit principe: het prefigureren van verlangens.

Form follows fiction

Dat inzicht werd scherper toen ik me verdiepte in wat Julian Bleecker “design fiction” noemt: het gebruik van speculatieve artefacten om mogelijke werelden voorstelbaar te maken. Denk aan Leonardo Da Vinci vliegmachine, de HAL 9000 computer uit 2001 Space Odyssey of hedendaagse Kickstarter-campagnes voor producten die nog niet bestaan. Deze objecten opereren in een tussengebied: ze zijn geen pure fictie, maar ook nog geen realiteit. Ze zijn prototypes van een mogelijke wereld.

De modernistische doctrine “form follows function” heeft in de praktijk altijd een schaduwprincipe gehad: form follows fiction. prototypes op de elektronicabeurs CES in Las Vegas, conceptcars, glossy renders van toekomstige interfaces zijn geen oplossingen voor bestaande problemen, maar instrumenten om nieuwe verlangens te produceren. Ze bereiden ons voor op een mogelijke realiteit.

Leonardo da Vinci’s vliegmachine, een vroeg prototype van een toekomst die toen nog alleen in de verbeelding bestond.

Ontwerper als toekomstverkenner

Speculatief ontwerp, zoals ontwikkeld door Dunne & Raby, voegt daar een kritische dimensie aan toe. Hier wordt fictie niet ingezet om consumptie aan te jagen, maar om dominante aannames te bevragen. Ontwerp wordt een epistemologisch instrument: een manier om alternatieve toekomsten te verkennen en impliciete waarden zichtbaar te maken.

Maar in een tijdperk van deepfakes, AI-gegenereerde beelden en permanente simulatie lijkt fictie haar onderscheidend vermogen te hebben verloren. Als alles speculatief is, wat voegt speculatief ontwerp dan nog toe? Misschien is het antwoord niet minder fictie, maar meer gerichte fictie.

Radicale prefiguratie

Ik noem dat radicale prefiguratie: het bewust ontwerpen van artefacten, systemen en instituties die een gewenste toekomst niet alleen representeren, maar performatief tot stand brengen. Vorig jaar experimenteerde ik hiermee door samen met studenten van de AMFI een fictieve politieke partij op te richten: De Klerenpartij. Wat begon als een speculatief scenario - een politieke beweging tegen fast fashion - kreeg al snel onverwachte real-world effecten, inclusief een politie-interventie en een bijna arrestatie van de performers. Blijkbaar kan een goed ontworpen fictie de werkelijkheid flink ontregelen.

Dat is de werkelijke potentie van design fiction: niet het reflectief speculeren op een mogelijke toekomst, maar actief interveniëren in het huidige systeem met inspirerende alternatieven. Elke dominante realiteit begon ooit als een onwaarschijnlijk prototype. De vraag is dus niet of ontwerp fictie mag gebruiken, maar welke ficties helpen om verandering te versnellen en welke werelden we daarmee alvast beginnen te bouwen.

Op Design Digger is een uitgebreidere versie van dit artikel beschikbaar.

Over Dagan Cohen

Dagan Cohen is oprichter van Changency, creatief bureau voor maatschappelijke verandering. Daarnaast is hij directeur van de Amsterdam Donut Coalitie, een beweging om de donuteconomie van Kate Raworth in Amsterdam in de praktijk te brengen.