Donna Haraway: filosoof van the verstrengelde wereld

Het is geen wonder dat Donna Haraway dit jaar de prestigieuze Erasmusprijs ontving. Evenmin dat de grote zaal ramvol zat toen zij in het Next Nature Museum sprak over haar werk. De Amerikaanse denker geldt al jaren als een van de meest invloedrijke filosofen van onze tijd.

Haar werk beweegt zich tussen biologie, technologie, feminisme en politiek en juist die mix maakt haar ideeën zo prikkelend. Haraway staat vooral bekend om haar eigentijdse manier van kijken: ze onderzoekt hoe we samenleven met uiteenlopende andere soorten, hoe technologie ons vormt, en hoe we anders kunnen omgaan met de wereld om ons heen.

Het bekendste concept dat ze introduceerde, is dat van de Cyborg. Niet als robot uit een sciencefictionfilm, maar als metafoor: een hybride van mens en machine, natuur en technologie. 

Daarmee daagt Haraway klassieke tegenstellingen uit. Want waarom houden we zo - krampachtig - vast aan het onderscheid tussen: mens en dier, natuur en cultuur, lichaam en techniek? In A Cyborg Manifesto (1985) laat ze zien dat onze moderne wereld veel rommeliger en meer verweven is. Een invalshoek die sindsdien een enorme invloed heeft gehad, vooral binnen feministische theorie.

Haraway is - zeker - niet blijven hangen bij de cyborg. In boeken als Simians, Cyborgs and Women (1991) en Staying with the Trouble (2016) blijft ze zoeken naar nieuwe manieren om met elkaar en met andere levende wezens samen te leven. 

Voor haar brede en vernieuwende bijdrage aan de geesteswetenschappen ontving ze dit jaar 2025 de Erasmusprijs.

Tijdens een lezing over haar werk, geïntroduceerd door Marli Huijer en geopend door filosoof en schrijver Stine Jensen, laat Haraway zien hoe actueel haar ideeën nog altijd zijn. 

Ze benoemt zonder omwegen de grote uitdagingen van onze tijd: klimaatverandering, de druk op democratische instellingen, oorlogen die mensen en ecosystemen verwoesten. Maar ondanks haar kritische blik verliest ze de toekomst niet uit het oog. Ze wil ons laten zien dat er wél mogelijkheden zijn voor verandering.

Een belangrijk begrip in haar werk is dat van “companion species”. Dit gaat verder dan huisdieren of hulphonden. Het gaat om organismen waarmee we in diepe wederzijdse afhankelijkheid samenleven: van bijen tot bacteriën, van bomen tot technologie. 

Haraway laat daarmee zien dat soorten niet los van elkaar bestaan: we zijn voortdurend met elkaar verstrengeld.

In haar slot legt Haraway een mooi verband tussen kunst, wetenschap en politiek. Ze toont de monarchvlinder, bekend om haar enorme migratiereis en symbool voor transformatie en hoop. Migratie, zegt Haraway, is geen probleem dat moet worden opgelost, het is een natuurlijk onderdeel van het leven op aarde. 

Ze eindigt met een aangrijpend beeld: motten en vlinders die tevoorschijn komen uit het puin van Gaza. Haar boodschap is kraak helder: ook mensen moeten kunnen opkomen uit verwoesting en samen verder kunnen leven.

Haraway’s lezing is ook een pleidooi voor actie. De ecologische crisis is geen toekomstscenario; het is hier en nu. We moeten het niet alleen van grote organisaties hebben: iedereen kan bijdragen, individueel en collectief. 

Ook over politieke ontwikkelingen in haar thuisland, de Verenigde Staten, is ze scherp maar hoopvol: onder de druk van autoritaire bewegingen, groeit gelukkig ook het verzet en het verlangen naar een rechtvaardigere toekomst.

Op uiteenlopende vragen uit het publiek klinkt steeds dezelfde uitnodiging: laten we stoppen met denken in absolute tegenstellingen. Niet óf mens óf natuur, niet óf technologie óf gevoel, niet óf goed óf fout. We leven in een wereld van relaties, afhankelijkheden en verwevenheid.

De volledige lezing van Donna Haraway is terug te kijken op het YouTube kanaal van Next Nature.