Next Generation: Writing a design manifesto with Pleun Wilting

Dit verhaal maakt deel uit van Next Generation, een serie waarin we jonge makers een platform bieden om hun werk te laten zien. Jouw werk hier? Neem contact op en bepaal je coördinaten terwijl we samen onze toekomst verkennen.

Pleun Wilting is een eigenzinnige, groenharige wervelwind van een ontwerper en onderzoeker, gefascineerd door het verbinden van natuur, kunst en technologie, met een uitgesproken visie op de esthetische en sociale relevantie van ontwerp. Ontwerpen om opnieuw verbinding te maken met de natuurlijke wereld is een geschreven manifest, verwerkt in een interactieve installatie, over de rol en het aandeel van ontwerpers in het betrekken van natuur en natuurlijkheid. Het is herschreven naar ons als ontwerpers, om betere en weloverwogen (ontwerp)keuzes te maken, en te handelen vanuit een meer collectieve en inclusieve mindset voor niet alleen ons als mensheid, maar de natuur als geheel.

Wij als ontwerpers hebben een grote kracht: een sterk vermogen. Ontwerpers zijn de vertalers en makers die specifiek zijn opgeleid om doel en vorm te geven aan objecten, omgevingen en ervaringen. Terwijl onze expertise in het verleden misschien minder invloed had, is ons potentieel nu veel groter: welk type ontwerper je ook bent, samen vormen wij onze volledige fysieke en digitale omgeving. Wij veranderen de manier waarop mensen dagelijks omgaan met deze omgevingen en hebben zelfs het vermogen om gedrag te beïnvloeden en te sturen.

De wereld die we hebben gecreëerd lijkt steeds sneller te gaan. Er zijn meer prikkels en alles moet sneller, efficiënter en gemakkelijker. Wij faciliteren dat. We nemen niet meer de tijd om te stoppen en om ons heen te kijken. Ofwel omdat we de tijd en ruimte er niet voor hebben, we er niet meer over hoeven na te denken, of gewoon omdat het "nu eenmaal altijd zo geweest is". Waar je dit ook leest, om je heen kijkend, is de kans groot dat bijna alles aan jou is aangepast. Aan jou, de mens; door ons ontwerpers.

Is alles echt wel goed op maat gemaakt door ons en voor ons? Binnen zitten, met klimaatbeheersing aan, vitamine D nemen om de seizoenen door te komen met een luchtbevochtiger in de hoek. Waar om je heen zie je nog ruimte voor echte natuur? Zou het een plant in je kamer kunnen zijn? Een boom of vogel vanuit het raam of je huisdier? Of zijn het de daglichtlampen in je plafond, die een gebrek aan echt daglicht in je leven zouden moeten simuleren? Onze leefomgevingen zijn netjes ontworpen om ons leven “gemakkelijker” te maken. De omgeving, van nature inclusief, wordt nu voor bijna alles en iedereen buitengesloten. Ben je een mens? Welkom! Ben je een ander organisme? Jammer. Dat is toch gek, nietwaar? Daardoor wordt het bestaan van veel niet-mensen geschaad onder het mom van wat men vooruitgang noemt.

We slagen er niet in te zien hoe onze egocentrische denkwijze anderen op grotere schaal schaadt dan alleen onszelf. Niet-inclusieve en gecontroleerde omgevingen bieden geen ruimte voor de natuur en verminderen daarom ook onze kans op echt contact met de natuur. Die omgevingen zijn minder betrokken, en met minder interacties tussen mens en natuur houden we een trieste vicieuze cirkel in stand. Een vicieuze cirkel die de kloof tussen mens en natuur vergroot. Helaas slagen we er niet in te zien dat het uitsluiten van niet-mensen ons ook niet echt gelukkiger maakt. In tijden van onrust gaan we naar de zee, heide of de bergen om weer tot onszelf te komen. Als ontwerpers, laten we de natuur niet langer zien als een luxe of een leuke extra, maar laten we de opname van de natuur beschouwen als een absolute noodzaak.

De algemene vervreemding van de natuur en natuurlijkheid is niet erg vreemd, naar mijn mening. Als bijna alles om je heen zorgvuldig is ontworpen, is het niet verrassend dat wij als gewoontedieren geïrriteerd raken door alles wat anders lijkt. De natuur botst met onze levensstijl en geplande gemakzucht, omdat zij haar eigen weg gaat en zichzelf niet aanpast aan de mal die wij wensen. Maar wie zich niet aanpast, moet wijken. Helaas strekt dit zich ook uit tot hoe wij ons als mensen zouden moeten gedragen. Net zoals de rechte rijen aangeplante bomen, waarvan de wortels en takken niet meer buiten de rechte en vierkante stenen randen mogen groeien, mogen peuters niet meer buiten de lijntjes kleuren. 'Doe maar normaal, dan doe je al gek genoeg' is helaas de norm geworden.

Oorspronkelijk meanderende rivieren moeten plaatsmaken voor dijken en onze boten, gekanaliseerd in loodrechte onnatuurlijke systemen. Terwijl wij steeds vaker tot onze enkels in het overstromingswater staan, neemt de biodiversiteit met sprongen af. De wereld om ons heen wordt steeds meer gepland en gecontroleerd. Maar dat maakt alles om ons heen, net als onszelf, minder natuurlijk. Mijn hoop is dat de onstuimige paardenbloem die door het asfalt is gebroken je inspireert om vol te houden en niet voor de makkelijke weg te kiezen. Of de enorme stortbui die je tot op het bot doorweekt, je eindelijk laat bewegen door de straten niet langer vloekend, maar eerder dansend in de regen. Als ontwerpers, laten we stoppen met het domineren van de natuur en onze omgevingen door deze te ordenen en te vermenselijken; laten we ons richten op het maken van dingen zodat wij als mensen eindelijk weer een beetje natuurlijker kunnen zijn.

Esthetiek is belangrijk. Sterker nog, volgens onderzoek is de esthetische kwaliteit van de natuur een van de belangrijkste drijfveren voor de bescherming en het behoud ervan. Je zou liever kijken naar een mooie rivierstrook waar vissen vredig zwemmen, met groene oevers bedekt met bloemen, waar vlinders vredig rondfladderen. In plaats van een vervuild kanaal waar roestige fietsen het water kleuren, dode vissen drijven en meeuwen proberen een plastic zak door te slikken. De achteruitgang van een omgeving is direct verbonden met de afname van de vastgestelde esthetische waarde ervan. “Van schoonheid naar plicht”. Extrinsieke motivatie misschien, maar als dit een van de belangrijkste redenen is voor mensen om zich eindelijk in te zetten voor het behoud en de bescherming van de natuur; dan heb ik liever dat mensen dat doen, in plaats van alleen maar toe te kijken en niets te doen.

Als ontwerper kan "gebruik de schoonheid van de natuur, maar niet alleen om de schoonheid" tegenstrijdig klinken. Toch zie je dit maar al te vaak in de praktijk, bijvoorbeeld bij bedrijven die deze schoonheid integreren alleen om het te kunnen vermarkten. Alleen denken aan hoe ze hun eigen omzet of imago kunnen vergroten. Het gebruiken van de schoonheid van de natuur zou moeten dienen voor het behoud en de integratie van de natuur in plaats van greenwashing en ervan profiteren. Als ontwerpers kunnen we vaker geïnspireerd raken om de schoonheid van de natuur te integreren. Niet om te doen alsof we inclusief of ‘groen’ zijn, maar om mensen de onmiskenbare pracht te laten zien. Om mensen weer te laten voelen en ervaren waarom het behoud en de integratie van de natuur belangrijk voor hen zou zijn.

De vraag die architect Cedric Price in 1966 stelde, is misschien actueler dan ooit: “Technologie is het antwoord, maar wat was de vraag?” Technologieën zijn helaas niet per definitie groen. De productie, implementatie en winning van grondstoffen voor technologie oefenen druk uit op alle omgevingen. Gedreven door innovatie, menselijke zelfgenoegzaamheid en schijnbaar oneindige mogelijkheden; is het implementeren en verbeteren van technologie de norm of prioriteit geworden. Net als bij VR-brillen voor koeien, waarbij de digitaal getoonde groene landschappen de melkproductie moeten verhogen: Is dat echt de oplossing? Zijn er geen andere low- of no-tech alternatieven? Alleen omdat we iets kunnen, betekent niet dat we het moeten doen. Het efficiënter of groener maken van technologieën is ook niet het simpele antwoord. Want nu, wanneer onze technologie vaak energie- en hulpbronnenefficiënter is geworden, hebben we de illusie gecreëerd dat wijzelf per saldo ook duurzamer zijn. Net als bij de vervanging van de gloeilamp door LED, heeft het energiezuinigere imago ertoe bijgedragen dat we steeds meer technologieën bezitten, terwijl we deze intensiever en tegelijkertijd gebruiken. Waardoor ons gebruik, en dus verbruik, vaak allesbehalve duurzamer is.

Voor ons ontwerpers is het uitermate belangrijk om te bepalen of high-tech noodzakelijk is om een probleem op te lossen. Wat is de schaal en de mate waarin het product gebruikt zal worden? Hoe draagt de technologie hieraan bij? Wat is de impact die mijn inzet van technologie heeft op niet-mensen en het milieu? Soms kunnen bepaalde behoeften beter worden vervuld met low- of no-tech, of zelfs met de natuur zelf. Terwijl in andere gevallen high-tech juist de beste oplossing kan zijn. Lastig, maar daarom is het juist belangrijk dat wij ontwerpers nadenken over de schaal en de mogelijke positieve en negatieve impact. Laten we zoeken naar een balans en vaker stilstaan bij de vraag: “Technologie is [altijd] het antwoord, maar wat was de vraag?”

Op dagelijkse basis worden mensen geconfronteerd met veel uitdagingen en obstakels waar wij ontwerpers proberen te verzachten of op te lossen. We kunnen veel leren van de natuur; door te kijken naar hoe de natuur omgaat met vergelijkbare uitdagingen en obstakels, wat kan leiden tot veerkrachtige ontwerpen. Waarom zouden we proberen het wiel opnieuw uit te vinden als de natuur dit al miljoenen jaren heeft gedaan tijdens de evolutie? Neem bijvoorbeeld gebouwen die hun eigen temperatuur reguleren, geïnspireerd door termietenheuvels. Vliegtuigen geïnspireerd door vogels, en efficiëntere windmolenbladen geïnspireerd door walvisvinnen. Ze laten ons zien hoe de natuur een leidend voorbeeld is. Helaas maakt alleen het gebruik van biomimicry iets nog niet natuur-inclusief of vriendelijk. De resterende groene gebieden, blauwe wateren en heldere luchten waaruit we inspiratie putten, maken vaak plaats voor grijze massa's van steen, asfaltstartbanen en zwaaiende bladen. Daarnaast is het gebruik van levende organismen in ontwerp tegenwoordig bijna een trend te noemen. Gedreven door nieuwsgierigheid worden organismen gebruikt om iets esthetisch, innovatief en interessant te creëren. Helaas is wat op een samenwerking lijkt vaak allesbehalve dat. Onze objectivering van de natuur heeft het tot een instrument gemaakt. Een instrument om een gewenst en positief resultaat voor onszelf te bereiken, vaak ten koste van anderen.

Organismen gebruiken als inspiratiebron, of als mede-ontwerpers, zou moeten dienen om onze waardering voor de natuur te vergroten; niet alleen om ons leven efficiënter, gemakkelijker of interessanter te maken. Het zou ons moeten laten zien dat een gezonde samenwerking mogelijk is. Laten we zoeken naar een symbiotische relatie, een respectvolle relatie waarbij het niet alleen gaat om nemen, maar ook om geven. En wie weet? Misschien kunnen we een specifiek antwoord vinden als we opnieuw leren kijken naar en luisteren naar de natuur.

Al geruime tijd wijst iedereen naar elkaar over wie de eerste stap zou moeten zetten of wie überhaupt iets zou moeten doen om te werken aan het vergroten van onze synergie met de natuur. Het is hoog tijd dat wij als ontwerpers onszelf en anderen verantwoordelijk houden voor onze ontwerpkeuzes en producten. Wij zijn vertalers en makers in dienst van de gebruiker, klant en medemens. Dit geeft ons de perfecte kans en rol om ons uit te spreken tegen de ethisch onverantwoordelijke aspecten van bepaalde wensen en behoeften. Wij hebben het vermogen om te leren van en te reflecteren op de mogelijke impact die ons werk met zich meebrengt, en hoe het onze omgeving beïnvloedt op een grotere schaal dan alleen wij als mensheid. Als collectief, laten we nadenken over hoe we ons steentje kunnen bijdragen om een meer inclusieve wereld te creëren. Niet alleen voor ons mensen; maar voor alles en iedereen. Ontwerp om opnieuw verbinding te maken met de natuurlijke wereld.