How memes are evolving beyond the image

De tijden waarin memes nerdy en grappig waren, en soms wat verontrustende afbeeldingen, zijn al jaren voorbij. Zelfs een simpele kikker zoals Pepe is niet meer onschuldig. Memes werden gekaapt door extreemrechts, met het Trump-tijdperk als ultiem hoogtepunt. 

Niemand legt deze situatie beter uit dan Andy King, in haar essay *Wapens van Massaverstrooiing: Extreemrechtse Cultuur-jamming Tactieken in Meme-oorlogsvoering*: “De alt-right [...] hebben hun imago gevormd tot dat van een underdog – een handige list om agressieve tactieken te rechtvaardigen, zoals het spammen van pro-choice Facebookgroepen met afbeeldingen van geaborteerde foetussen, het overvallen van subreddits en het shitposten van cringe-compilaties van boze feministen en liberalen die ‘vrijheid van meningsuiting’ lijken te ‘cancelen’. Hun bereik was ver en breed – geen enkel hoekje van het internet werd gespaard.”

Dus, wat zijn memes vandaag, in 2021? En wat zal de meme-cultuur worden?  

Memes zijn Activisme 

De manipulatieve manier waarop extreemrechts memes heeft gebruikt, heeft geleid tot een stigma dat de linkerkant zogenaamd niet kan memeën. De linkerkant kan echter wel memeën. Ik zou willen beargumenteren dat memes kritieke daden van innovatief activisme zijn - omdat, zoals King zegt, memetische oorlogsvoering directer en toegankelijker is dan demonstraties in het echte leven; het is niet vatbaar voor politieonderbrekingen en pandemieën. 

Neem Saeeda Saeed, een activiste uit Saoedi-Arabië, als voorbeeld, die een Instant Meme Noise Generator heeft bedacht, die onzinnige beledigingen uitspuwt naar de top 10 Saoedische staatsgestuurde Twitter-accounts. Ze gebruikt humor als tegenwicht om macht te collectiviseren, om het lopende politieke narratief te verschuiven, om officiële staatsgestuurde tweets te overstemmen, en om frustratie te uiten en direct te ventileren richting staatsinstellingen die kritische stemmen hebben vervolgd, lastiggevallen en het zwijgen opgelegd.

Als we kijken naar de functie van memes in Turkije, zien we ook de politieke macht die ze hebben. In *Your Feed is a Battleground: A Field Report of Memetic Warfare in Turkey* legt Särp Ozer uit dat, net zoals moederliefde Voldemort tegenwerkt en Superman zwak is voor kryptoniet, Erdoğan kwetsbaar is voor humor. Memes over Albayrak die op internet circuleerden en hem afbeeldden als een incompetente domme minister, veroorzaakten zoveel vernedering dat dit bijvoorbeeld tot zijn aftreden leidde.

Of kijk naar Anahita Neghabat, een mememaker en activiste. Ze bekritiseert het rechts-conservatieve klimaat in Oostenrijk met haar pagina @ibiza_austrian_memes op Instagram. Ze laat zien dat memes worden gebruikt als instrumenten om de hele logica van elitaire en top-down kennisproductie te verwerpen, wat vaak wordt uitgevoerd door hegemonische, gevestigde media en politieke instellingen, en dat humor een integraal onderdeel is van een collectieve empowermentstrategie die wordt gebruikt door gemarginaliseerde actoren om veerkracht op te bouwen door een proces van zelfbevestiging.

Memes Voorbij het Beeld 

Zelfs Pepe kreeg een nieuwe betekenis tijdens de protesten in Hongkong, volgens Caspar Chan. De kikker werd een symbool van solidariteit voor demonstranten, geklad op de straten, in de context van een ambigu politiek klimaat, waar de manier van het waarnemen van links/rechts politiek niet volledig kan worden toegepast. 

Dus memes worden gebruikt door linkse activisten en vinden ook hun weg naar de echte openbare ruimte. Memes gaan verder dan hun online (sociale media) context. Sterker nog, ze maken deel uit van een breder fenomeen, een dat verder gaat dan het beeld. Memetische structuren worden een manier om angst en mythen te verspreiden. 

Bijvoorbeeld, Anirban K. Baishy legt uit dat in de context van de Blue Whale Challenge in India, een morbide stedelijke legende die bestaat uit een reeks opdrachten die culmineren in zelfmoord, waarbij de exacte aard van het spel gehuld blijft in mysterie, memes momenteel evolueren voorbij tekst en beeld, maar naar iets anders dat hij memetische terreur noemt: 

Stel je nu voor dat hetzelfde principe wordt toegepast om hoop, solidariteit, verzet en andere progressieve ideeën te verspreiden. 

Speculatieve Memes
Wanneer je naar memetische structuren kijkt in een meer abstracte zin, kunnen ze ook in een speculatieve context worden gebruikt. 

Net zoals de Trans Bears deden in hun futuristische meme-werelden die verkennen wat er zou kunnen gebeuren als we pluralistische, positieve visies zouden genereren als alternatief voor de huidige grotendeels nihilistische memescape. Ze ontsnapten aan de beperkingen van het huidige moment waarin we leven en richtten zich op wereldopbouw, sciencefiction en toekomstverkennende technieken om scenario's te bedenken die zich afspelen op een alternatieve plaats en tijd. Of de manier waarop Stephanie Boulding een nieuwe metafoor creëert voor de mislukte utopische hackersdroom van het Net, in de huidige context van de klimaatcrisis. 

Memes, zowel in visuele als abstracte vorm, kunnen een beslissende, tactische rol spelen bij het reflecteren op de samenleving en wereld waarin we leven en bij het ontwerpen van een toekomst die we willen zien. 
 
Alle genoemde werken zullen worden gepubliceerd in de aankomende Institute of Network Cultures Reader over Kritisch Meme Onderzoek in juli.