Design your Self!

Wie ben je, wie wil je zijn, en wat moet je doen om daar te komen? We worden voortdurend aangespoord om het perfecte leven te leiden. De media presenteren ons een beeld van een bestaan waarin we rijk, mooi, gelukkig en succesvol zijn. Vroeger werd onze identiteit gevormd door onze gemeenschappen, families en vrienden, maar vandaag de dag, in het online tijdperk, wordt van ons verwacht dat we onze eigen succesverhalen schrijven op sociale mediaplatforms.

We ontwerpen onze eigen identiteit, creëren ons eigen imago en presenteren onszelf op de manier waarop we gezien willen worden. De verschillende fantasierijke methoden en ideeën om onszelf te verbeteren—door middel van diëten om het perfecte lichaam te bereiken, het omzetten van je talenten in een succesvol bedrijf, of geluk vinden door een nieuwe liefde te ontmoeten—worden gezien als nieuwe vormen van creativiteit, of Zelfontwerp.

Ontwerpster Mieke Gerritzen creëerde Help Your Self, een inspirerend boek om je perfecte zelf te ontwerpen en laat zien hoe je kunt beginnen. Tegelijkertijd reflecteert het op de zelfhulpindustrie als een relatief nieuw fenomeen.

Ter gelegenheid van de lancering van deze publicatie spraken we met Mieke Gerritzen en bespraken we dit idee van 'zelfontwerp', de kracht van beelden, virtuele identiteiten en meer.

Een paar jaar geleden merkte ik hoe mijn vrienden begonnen met yoga en meditatie, op retraite gingen en zelfhulpboeken lazen en naar apps luisterden zoals Headspace of Sam Harris – goeroes die je helpen om perfect in slaap te vallen of wakker te worden. Ik vroeg me af wat dit betekende. Waren mijn ontwerpvrienden bezig met een bekering tot een nieuw geloof? Of was het tijd voor meer zelfbewustzijn? En was dit een reactie op ontwikkelingen in de samenleving? Als ontwerper begon ik me af te vragen in hoeverre deze verkenning van het Zelf iets kon betekenen voor creatieve beroepen: We kennen visueel ontwerp, sociaal ontwerp, interactieontwerp, modeontwerp, genderontwerp, bio-ontwerp, grafisch ontwerp, en nu hebben we ook zelfontwerp. Tot nu toe hebben we vooral de wereld buiten onszelf vormgegeven. De tijd is aangebroken om mensen zelf als ontwerpobject te beschouwen. Ontwikkelingen in technologie en ons leven in de informatiemaatschappij hebben ons fysiek, psychologisch en sociaal kneedbaar gemaakt. Het is nu mogelijk om te worden wie je wilt zijn. Dat is zelfontwerp voor mij.

Zelfontwerp is de eeuwige (nooit eindigende) praktijk van het onderzoeken van het Zelf dat meebeweegt met de voortdurend veranderende samenleving. Het begint wanneer je wordt geboren en eindigt met de dood. Hoewel er veel mogelijkheden zijn op het gebied van ontwerp vóór de geboorte, is zelfontwerp alleen van toepassing als je er al bent. Omdat het allemaal draait om het zelf doen. Zelfs na je dood zijn er nog eindeloze mogelijkheden om jezelf te ontwerpen. Je regelt dat echter zelf terwijl je leeft, of anderen zullen je voortbestaan na je dood organiseren.

De verwijzingen die ik maak naar zelfhulpboeken is dat die boeken voornamelijk op de markt worden gebracht als een consumentenproduct. Zelfhulpboeken kunnen zelfs tot verslaving leiden. Als er iets opgelost moet worden, doe je het zelf. Het zelf is belangrijker dan ooit, we leven in een hyper-individualistische samenleving. Meer mensen wonen alleen dan in gezinnen. Meer mensen werken als zelfstandige (alleen) dan dat er mensen werken als werknemer. Jouw persoonlijke smaak en ideeën doen er wel toe. Als er verkiezingen zijn en je moet stemmen, dan is jouw stem er een die je bewust hebt gekozen en die pas in tweede instantie bijdraagt aan het grotere geheel. Het is zelfontwerp om te begrijpen wat jouw mening is en niet zomaar te volgen wat de groep doet. Met zelfontwerp werk je niet aan het ‘ik’-tijdperk, je werkt in? een gemeenschap van bewuste mensen.

De invloed van de media is de afgelopen drie decennia zo sterk gegroeid dat we er eigenlijk in leven. Ze zijn geen ‘extra/iets externs’ in ons leven, de media zijn het leven zelf. Tegenwoordig ontwikkelen mensen hun zelfbeeld of hun imago via Facebook of Instagram door middel van visuele cultuur. Maar als je jezelf niet goed kent, wordt je zelfbeeld niet door jezelf gecreëerd, maar door de mediakanalen om je heen. Zijn jouw ideeën jouw ideeën? Of zijn het de beelden uit de media waarnaar je streeft? Ik vrees dat we meer zelfstudie nodig zullen hebben om manipulatie tegen te gaan - om te worden wie we zijn of willen zijn in deze complexe mediasamenleving.

Als je analfabeet bent in het lezen (begrijpen) van beelden, heb je het moeilijk. Veel informatie bereikt ons in de vorm van een beeld. Zelfs als het tekst is. We kunnen beelden lezen en taal bekijken/zien. We moeten alle vormen van informatie serieus nemen. Typografie heeft een brede betekenis in dit tijdperk van visuele cultuur. Alle beelden die iconisch zijn geworden door bekendheid, herhaling en herkenbaarheid worden gezien en gebruikt als typografie. Deze nieuwe betekenis van typografie voegt waarde toe aan de taal waarmee we communiceren. Iconen zoals een portret van Barack Obama of een Apple-logo of het geluid van een binnenkomende e-mail zijn net zo leesbare tekens als een woord dat uit letters bestaat en (letterlijk) leesbaar is. De taal van identiteit definieert nu onze (visuele) cultuur.

Haalbaarheid is een verbindende factor. We kunnen ons uiterlijk aanpassen en veranderen naar het gewenste resultaat. Hiervoor kunnen we wilskracht en technologie gebruiken. Maar technologie probeert tegenwoordig ook ons lichaam binnen te dringen. Dat zijn de algoritmes die je kunnen manipuleren en je sociaal gedrag kunnen beïnvloeden. Zelfontwerp kan je helpen om minder afhankelijk te worden en je eigen keuzes te maken. Dit is mogelijk als je jezelf beter leert kennen, je eigen mening vormt en jezelf niet (of minder) laat leiden door externe impulsen.

Dat is een complex gebied waar we nog grondig onderzoek naar moeten doen. Er bestaat een parallel (virtueel) universum waarin je kunt leven met een volledig verzonnen identiteit. Maar dat kan ook erg verwarrend zijn. Je kunt ook het gevoel voor de realiteit verliezen omdat de virtuele wereld vaak fantasievoller is dan de werkelijkheid. We komen dit veel tegen in de gamewereld. We kennen ook de beelden van gamers die hun fysieke leven volledig verwaarlozen en eigenlijk zeer destructief zijn. Maar we zijn ook massaal verslaafd aan de smartphone. We verliezen de focus op het fysieke, wat nu ook versterkt wordt door een pandemie omdat we de hele dag digitaal vergaderen. Ik denk dat zelfontwerp hier van grote betekenis kan zijn. Ergens moeten we een balans vinden en als mensen in staat zijn om te gaan met de krachten en mogelijkheden van communicatietechnologie.

Het grootste gevaar is dat technologie onzichtbaar wordt. In deze zin moeten we vechten voor het recht op zelfontwerp. Ontevredenheid groeit en het vermogen om je uit te spreken en op te komen voor waar je in gelooft, wordt steeds belangrijker naarmate het internet (onze uitlaatklep) wordt beperkt, controlesystemen en algoritmen burgers van vrijheid beroven en fenomenen zoals nepnieuws mainstream worden.

Het feit dat mensen worden gevolgd, gestuurd, gefilterd, verleid en betoverd zonder het te weten, is eigenlijk een criminele zaak. Mensen worden ingekapseld/gevangen in een technologisch vacuüm dat wordt gecontroleerd door overheden en technologische monopolies. Deze ontwikkeling staat haaks op het idee van zelfontwerp.

Ken jezelf. Als iedereen dat doet, komt alles goed.