‘Optimism is our duty’: in conversation with Koert van Mensvoort

We leven in een wereld waarin we de biologie van een tomaat zo precies beheersen, dat je zou kunnen denken dat het een product van technologie is, in plaats van een product van de natuur. Denk er eens over na, van genetica tot veredeling; een simpele tomaat is lang niet zo simpel als je misschien denkt. Technologische vooruitgang zorgt ervoor dat onze dagelijkse ingrediënten groter, sneller en beter dan ooit tevoren worden gekweekt.

Omgekeerd is in onze wereld technologie (zoals het internet of de financiële markten) zo complex en alomtegenwoordig geworden, dat het een natuurlijke dynamiek op eigen kracht heeft ontwikkeld, en moeten we het beter begrijpen.

In de recent vertaalde 'Next Nature: Waarom Technologie Onze Natuurlijke Toekomst Is' (2020) neemt Koert van Mensvoort ons mee op een epische verkenning door de wonderlijke wereld van cultureel ontstane natuur. Het laat zien hoe de problematische disbalans tussen natuur en technologie niet alleen ons huidige beeld van de samenleving vertroebelt, maar tegelijkertijd de toekomst in de weg staat.

Het boek biedt een gedetailleerde lectuur over de Next Nature-filosofie, samen met actuele voorbeelden en wetenschappelijke inzichten. Geleidelijk aan zul je een geheel nieuwe wereldvisie zien ontstaan die niet alleen realistischer is, maar ook oneindig creatief, optimistisch en humaan. Van wilde software tot genetische verrassingen, autonome machines en prachtig mooie zwarte bloemen: De natuur verandert mee met ons!

Vierend de Engelstalige lancering van zijn nieuwste publicatie, spraken we met niemand minder dan Koert van Mensvoort zelf over de ontdekking van next nature, het probleem met dataïsme, en hoe te leven in een toekomst met memetische organismen (en wat deze zijn). 

Ongeveer 15 jaar geleden klikte er iets in mijn hoofd. Toen dacht ik na over de veranderende relatie tussen mensen, natuur en technologie. Ik realiseerde me dat natuur en technologie niet tegengesteld zijn; technologie is de volgende natuur. Natuur is een dynamische in plaats van een statische realiteit. En onze technologie transformeert de natuur. Next Nature is een andere manier van kijken dan waar we nu aan gewend zijn. In de begindagen was er geen vocabulaire om het te beschrijven, het was meer een gevoel. Ik wist meteen dat de reikwijdte van dit verhaal veel te groot was voor één persoon. Daarom is er vanaf dag één een soort netwerk geweest waarmee we dit wilden definiëren. 

Ten eerste ben ik niet tegen traditionele organisaties. Ik begrijp dat hun intenties zuiver zijn. Hoewel veel mensen hebben geprobeerd onze relatie met de natuur te verbeteren, hebben maar weinigen de elementaire vraag gesteld ‘wat is natuur?’ en hoe komt dat tot stand? Next Nature Network was de eerste organisatie die dit deed. We gingen bestuderen hoe, bijvoorbeeld, Disney-films een grote bijdrage hebben geleverd aan het beeld dat mensen van de natuur hebben. Ik geloof dat dit beeld vaak naïef is en radicaal moet worden veranderd. Het beeld van de natuur zoals wij dat kennen in westerse samenlevingen is ook verbonden met religieuze beelden. Denk aan het zondige paradijs waaruit de mens is verdreven, alleen in staat om de natuur te bederven en te verwoesten.

Maar wat te denken van evolutie? Wij komen uit de natuur. Als een vogel een nest bouwt, noemen we dat natuur; als mensen een netwerk van snelwegen bouwen, is dat fundamenteel niet anders, behalve dat onze impact veel groter is dan die van de vogel. Als je naar wetenschappelijke beelden van de planeet kijkt, zul je zien dat de Aarde in de miljarden jaren dat ze bestaat vele gezichten heeft gehad. En dus is het duidelijk dat ze ook in de toekomst zal blijven veranderen. Ik vind veel mensen die werkzaam zijn in natuurbehoud, nou ja... conservatief. Zelfs degenen die zichzelf als activisten profileren. Ik geloof dat er ruimte is voor een progressieve stem. Iemand die zegt: ‘de natuur verandert mee met ons’. Wat is de volgende natuur waarin we willen leven? En hoe gaan we dat doen zonder vast te houden aan nostalgische beelden?

Een geschreven boek ja! Het is eigenlijk al veel te laat. Ik had het ongeveer tien jaar geleden al kunnen doen. Het was toen dat ik besloot dat het nuttig was om zo'n visueel boek te maken, ook omdat de woordenschat nog niet ontwikkeld was. Het was eigenlijk meer om de Next Nature-stelling te positioneren. Het was een goed boek en is goed ontvangen. Maar mensen bleven zeggen: "Schrijf het op, als het een filosofie is!" En dus deed ik dat. Als lezer zul je merken dat, als je het vorige boek kent, het nieuwe boek veel herkenning bevat. Vooral in de eerste helft wordt netjes beschreven wat de next nature manier van kijken is. In de tweede helft van het boek ontvouwt zich een nieuw verhaal.

We leven in een pril tijdperk waarin de aanwezigheid van mensen zichtbaar begint te worden in de geologie van de aarde. Onze aanwezigheid transformeert de planeet. De som van menselijke activiteiten vormt een technosfeer die bovenop de veel oudere biosfeer ligt. Hoewel dit niet het resultaat is van een opzettelijk ontwerp of plan, heeft de mensheid het veroorzaakt. Of we het nu leuk vinden of niet, deze impact is niet altijd even positief, daar kunnen we het in ieder geval over eens zijn. We moeten onszelf niet langer zien als de onnatuurlijke soort die slechts een bedreiging vormt en de natuur elimineert, maar eerder als katalysatoren van evolutie.

Ik gebruik de term 'katalysator' hier zeer precies. Ik had ook kunnen zeggen dat wij 'de leiding hebben over de evolutie', maar ik denk niet dat dat het geval is. Onze aanwezigheid is een versneller, een factor in de evolutie. Evenzo heb ik in het boek de evolutionaire sprongen onderzocht en uitgewerkt die in de geschiedenis hebben plaatsgevonden, en we bevinden ons nu in een sprong waarbij je ziet dat evolutie zich losmaakt van DNA en koolstofverbindingen (genetische evolutie), naar de memetische evolutie.

Je zou kunnen zeggen van wel. Net zoals een gen de eenheid van biologische evolutie is, is een meme de eenheid van culturele evolutie. 

Bijvoorbeeld vergelijk ik het met hoe de eerste moleculaire structuren miljarden jaren geleden cellen vormden. Dat is nog steeds een enorm magisch moment in de geschiedenis. Want hoe is het mogelijk dat een verzameling moleculen een cel wordt die zichzelf zal reproduceren? Het is wonderbaarlijk. We hebben nu een soortgelijk punt bereikt waar memetische organismen zich ontvouwen. Het gebeurt om ons heen. Maar begrijpen we het? Kunnen we het zien? Dat is het gesprek dat ik graag wil voeren. Dit is ook de volgende evolutionaire fase in de Next Nature-filosofie.

Het zou voor de hand liggen, hoewel ik geloof dat het groter is dan dat. Niet alleen het internet, AI en digitalisering waarin we nu leven zullen een rol spelen. Bedenk dat deze ontwikkelingen ook ergens vandaan komen.

Ik denk dat dit een relevant standpunt is. Door 'dataïsme' als een religie te positioneren, geloven mensen die zich aanvankelijk als atheïst beschouwden en daarom niet religieus waren, nu plotseling in data. Je moet je realiseren dat dit ook een geloof is. Het is ook een ethische positie en dat vind ik zeer waardevol. Ik ben het er ook mee eens dat dit botst met het humanisme. Je kunt dit prachtig uitgewerkt lezen bij mediatheoreticus Douglas Rushkoff in zijn boek uit 2019 Team Human.

Er zijn twee groepen. De ene groep gelooft dat data alles is. Naar mijn mening is dit een reductionistisch perspectief. De andere groep gelooft dat het onmogelijk is om alles in een database vast te leggen. Dit gesprek wordt op allerlei niveaus gevoerd, van een fundamenteel filosofisch perspectief ('is het universum informatie?'), tot een meer praktisch perspectief. Denk aan de gevolgen die het kan hebben als je iets aan- of uitzet in een database. Zoals een tiener met gedragsproblemen. Zonder context kan dit als negatief worden gelezen, maar als je dieper graaft, blijkt dat het kind weigerde zijn pet af te zetten in de klas. Dan klinkt het plotseling heel anders. Misschien streeft Next Nature er dan naar een manier te vinden om een gesprek tussen deze groepen op gang te brengen.

Het zal altijd een schuifregelaar zijn. Vergelijk het met een albino muis die je bij de dierenwinkel koopt, die in een bak leeft en voer krijgt van zijn eigenaar. Dan is er de wilde muis die vrij rondrent buiten, maar altijd in gevaar is. Dit is een zeer zwart-wit vergelijking. Mensen zitten ergens tussenin. We zijn gedeeltelijk gedomesticeerd door de wereld om ons heen. We worden erin geboren en er is bijna geen ontsnapping mogelijk. 

Ik zou het niet redden. Het grappige is echter dat bijna iedereen dit zou kunnen doen. Iedereen zou zijn huur kunnen opzeggen, zijn bezittingen kunnen wegdoen en ergens in de bossen in het noorden kunnen gaan wonen. Vreemd genoeg is het geen aantrekkelijk beeld. Kamperen is leuk voor een paar weken. Maar niet om voor altijd in het wild te leven. De moderne wereld brengt ons ook veel, van medische zorg tot het voedselsysteem. Dat vergeten we vaak. Dus er zit vooral nostalgie in dit idee van ‘terug naar de natuur’. 

Ik voorzie veel spanning tussen deze twee domeinen. Facebook heeft al 2 miljard inwoners. Je Facebook-account functioneert min of meer als een paspoort voor het internet. Google streeft er ook naar om dit te doen met hun Google-account. Dit zijn bedrijven die een soort inbedding willen bieden voor mensen in de digitale wereld. Dit staat vaak op gespannen voet met wat overheden willen. De belangen van bedrijven zijn mondiaal. Het feit dat we geen wereldregering hebben, maar in plaats daarvan geografisch gefragmenteerde gebieden, maakt overheden zwak. Dit is ook waarom het erg moeilijk is om iets te doen aan klimaatverandering. Of om bedrijven te belasten. Deze spanning is al gaande en ik verwacht dat deze alleen maar groter zal worden.

Burgerschap moet ook opnieuw gedefinieerd worden. Het wordt nu geassocieerd met het wonen in een land. Maar in de toekomst zal de relatie met bedrijven daar ook een rol in spelen. Heb je een Apple- of een Android-telefoon? Het is een niet-bindende vraag, maar op een bepaald moment zegt het iets over je burgerschap.

Omdat dit fundamenteel verschillende bedrijven zijn. Met een Android-telefoon kun je een goedkope telefoon hebben, maar tegelijkertijd maak je deel uit van een advertentiebedrijf. Dit bedrijf biedt jou vervolgens als product aan andere bedrijven aan. Bij Apple moet je veel geld betalen in ruil voor enige veiligheid. Ik denk dat Apple gebruikers in dat opzicht meer burgerschap biedt. Het probleem is echter dat het product voor velen te duur is. Dit creëert dan een ongelijke wereld. Dat is ook verontrustend. 

China is buitengewoon interessant als het gaat om memetische organismen. In China zijn staat en bedrijfsleven veel meer met elkaar verweven dan in het westen. Het is ook interessant om te zien hoe de VS zich verzet tegen deze netwerken. We worden doen geloven dat de VS hightech is, maar in werkelijkheid heeft de VS geen 5G-bedrijf. Europa wel, dat is Ericsson. Hier zie je duidelijk spanning ontstaan tussen geografische gebieden. Het doet me denken aan hoe de stoommachine een eeuw geleden in het VK werd uitgevonden. Als je destijds niet deelnam aan de stoommachine, nam je niet deel aan de industriële revolutie. Op die manier zijn bepaalde delen van de wereld achterop geraakt. Inclusief China. Zij misten de industriële revolutie. Vandaag de dag is er 5G, digitalisering, AI. Wie doet er mee? Inderdaad. China.

Ja, wij worden niet vervangen door robots, zoals velen misschien denken. Integendeel, de robot groeit om ons heen, of, we zullen binnenkort in de robot leven. Dit is een idee dat ik mensen wil laten begrijpen, omdat we het nu niet zo ervaren. Mensen zijn niet de dominante soort op aarde. Hoewel het verleidelijk is om mensen als de dominante soort op aarde te beschouwen, spelen vele anderen ook belangrijke rollen. Bacteriën, insecten, algenkolonies en de technologische systemen waarmee we samen evolueren, hebben allemaal een eigen dynamiek en agenda, los van het menselijk perspectief. Nu groeit er een enorme robot om ons heen waarin wij zijn ingekapseld.

De som van alle technologische systemen. 

Als we kijken naar alle eerdere stappen in de evolutie, is het verleidelijk om ons af te vragen wat hierna komt. De volgende stap is volgens mij de sprong naar het memetische organisme. In plaats van te ontkennen dat we deel uitmaken van een superorganisme, moeten we het superorganisme omarmen.

We hebben metaforen nodig om dingen te begrijpen. Zonder metaforen zijn er geen ideeën. Vervolgens reikt de metafoor tot een bepaald punt en veranderen de dingen opnieuw. Ik kan een parallel trekken tussen een cel die bestaat uit moleculen en een meercellig wezen dat bestaat uit individuen. Dit is ook een metafoor. Ze functioneren gewoon iets anders. Deze memetische organismen zullen daarom ook anders functioneren dan we ze kennen van mierkolonies. Metaforen kunnen ons helpen begrijpen. Het is eigenlijk een vorm van biomimicry.

Gegeven, de term is een beetje dubbelzinnig. Het betekent eigenlijk niet meer dan een samengesteld organisme. En dus kan een superorganisme op verschillende niveaus bestaan. Een mierennest is een superorganisme, maar dat geldt ook voor een mens. Het menselijk lichaam bestaat uit biljoenen cellen. In die zin zegt het niet veel. Ik gebruik de term omdat het ons kan helpen in de introductiefase waarin we ons nu bevinden. Als je het preciezer wilt interpreteren, zouden we het moeten hebben over memetische organismen. Het wordt duidelijker om onderscheid te maken tussen verschillende typen. Denk bijvoorbeeld aan plantencellen en dierlijke cellen, die zich naast elkaar hebben ontwikkeld en miljarden jaren hebben bestaan, zonder iets met elkaar te maken te hebben.

Dat brengt me bij het superorganisme zoals James Lovelock formuleerde in zijn Gaia-theorie. Lovelock stelt dat de som van het leven ook gezien kan worden als een organisme, dat alle levensomstandigheden op aarde reguleert die gunstig zijn voor het leven. Leven bouwt voort op leven. Dit is niet nieuw. Omdat er leven is ontstaan op aarde, is het nu minder heet op aarde dan het zou zijn als er geen leven op aarde was. Daardoor heeft het leven er zelf voor gezorgd dat het kan blijven bestaan.

Het vergt meer verbeeldingskracht om een wereld voor te stellen waarin je zelf wilt leven, dan om een dystopie te bedenken waarin alles misgaat. Pessimisten verwarren het vaak met naïviteit. Daar moeten we ons verre van houden. Een utopist kan de problemen buiten het kader van vandaag schuiven omdat de toekomst het zal oplossen. Dat moeten we vermijden. In die zin is optimisme een plicht.