How climate fiction novels allow us to imagine possible futures

Elke dag brengt nieuw en steeds alarmerender nieuws over de staat van het wereldwijde milieu. Praten over slechts "klimaatverandering" is nu ontoereikend, want we bevinden ons in een "klimaatnoodsituatie". Het lijkt alsof we over meer kantelpunten struikelen dan we wisten dat bestonden.

Maar ons bewustzijn begint eindelijk de klimaatrampen op onze planeet bij te benen. Klimaatangst, klimaattrauma, en klimaatstakingen maken nu allemaal deel uit van het mentale landschap en het dagelijks leven van veel mensen. Dit is bijna vier decennia nadat wetenschappers voor het eerst waarschuwden voor versnelde opwarming van de aarde door de toename van kooldioxide in de atmosfeer.

En dus, niet verrassend, is klimaatfictie, klimaatveranderingsfictie, "cli-fi" – hoe je het ook wilt noemen – naar voren gekomen als een literaire trend die de afgelopen tien jaar verbazingwekkend veel aanhang heeft gekregen.

Slechts een decennium geleden, toen ik voor het eerst begon met lezen en onderzoek doen naar literaire weergaven van klimaatverandering, was er een merkwaardig gebrek aan fictie over het onderwerp. In 2005 had de milieuschrijver Robert Macfarlane vragend uitgeroepen: “Waar is de literatuur over klimaatverandering?”. Toen ik in 2009 ging werken aan een van de eerste onderzoeksprojecten die probeerden deze vraag te beantwoorden, ontdekte ik dat er slechts enkele klimaatveranderingsromans begonnen te verschijnen. Tien jaar later maakt de alomtegenwoordigheid van cli-fi de vraag hoeveel cli-fi romans er zijn irrelevant. Even irrelevant is elke twijfel over de urgentie van de klimaatnoodsituatie.

Maar de vraag hoe om te gaan met zo'n complexe uitdaging is van het grootste belang. De klimaatnoodtoestand vraagt van ons dat we nadenken over onze verantwoordelijkheden op wereldschaal in plaats van als individuen, dat we nadenken over onze effecten niet alleen op medemensen maar op alle soorten die deze planeet hun thuis noemen, en dat we nadenken over het veranderen van de hulpbrongeoriënteerde, winstzoekende gedragingen die al eeuwenlang deel uitmaken van menselijke activiteit.

Dit is waar literatuur om de hoek komt kijken. Het biedt ons de mentale ruimte om deze moeilijke en urgente vragen te overdenken.

Cli-fi speelt een centrale rol bij het mogelijk maken van het psychologische werk dat nodig is om met klimaatverandering om te gaan. Ik word vaak gevraagd om de klimaatroman aan te wijzen die het meest krachtig en effectief is, en net zo vaak antwoord ik dat geen enkele roman dit kan. Het fenomeen van cli-fi als geheel biedt ons verschillende manieren en een veelvoud aan ruimtes waarin we klimaatverandering kunnen overwegen en hoe we dit aanpakken.

Hier is dan onze lijst van een reeks romans die precies zo'n divers scala aan perspectieven bieden. Deze boeken voorzien lezers van een reeks gedachte- (en gevoels-)experimenten, variërend van dystopische wanhoop tot sprankjes hoop, van een bewustzijn van de gevolgen van klimaatverandering voor toekomstige generaties tot levendige herinneringen aan hoe wij de vele andere soorten die onze planeet delen vernietigen.

Australische romanschrijver George Turner’s boek is een van de vroegste voorbeelden van cli-fi en is op meer dan één manier profetisch. Gesitueerd in Melbourne in de jaren 2030, verdrinken wolkenkrabbers door de stijging van de zeespiegel: een setting voor een scherpe scheiding tussen rijk en arm. Net als veel cli-fi romans, biedt de dystopische toekomst van deze roman een verfijnd gedachte-experiment over de gevolgen van klimaatverandering op onze reeds verdeelde samenleving. Turner’s boek verdient het om opnieuw gelezen — en opnieuw uitgegeven — te worden als klassieke en nog steeds relevante cli-fi.

Water is een kostbaar goed geworden in deze cli-fi dystopie van de Finse auteur Emmi Itäranta. In Noord-Europa in de verre toekomst moet een jong meisje beslissen of ze het kostbare watervoorraad van haar familie wil delen met haar vrienden en dorpsgenoten en daarbij het risico lopen beschuldigd te worden van "watercriminaliteit", wat bestraft wordt met de dood. Dit tedere coming-of-age verhaal is daarmee ook een overpeinzing over de waarde van hulpbronnen die volledig als vanzelfsprekend worden beschouwd door de hedendaagse, verwestersde lezer.

Op het eerste gezicht zou de roman van John Lanchester een commentaar kunnen zijn op de toename van anti-vluchtelingensentiment in Groot-Brittannië. In een niet al te verre toekomst wordt elke centimeter van de Britse kustlijn bewaakt door een immense muur, een bolwerk tegen illegale migranten evenals tegen stijgende zeespiegels. Maar door de ervaringen van een jonge grenswacht laat de roman ons zien hoe deze nationale obsessie met grenzen niet alleen afleidt van de klimaatnoodtoestand waar we voor staan; het vermindert ook onze verantwoordelijkheid tegenover medemensen wereldwijd, wier levens worden bedreigd door klimaatverandering en voor wie migratie een wanhopige oplossing is.

Australische auteur James Bradley’s roman beschrijft meerdere generaties van één familie in een steeds meer verwoeste wereld. De dagelijkse details van hun leven, terwijl relaties standhouden of uit elkaar vallen, ontvouwen zich tegen de achtergrond van milieuproblemen en daarmee gepaard gaande maatschappelijke ineenstorting. De roman contrasteert de alledaagse miscommunicaties die menselijke relaties kenmerken met het grote vraagstuk van de opwarming van de aarde, dat toekomstige generaties de kans zou kunnen ontnemen om zinvolle levens te leiden.

Jeanette Wintersons poging tot klimaatfictie biedt, net als Bradleys roman, een langetermijnvisie. De roman bestrijkt drie sterk verschillende tijdsperiodes: een dystopische, toekomstige beschaving die haar planeet snel aan het ruïneren is en een andere moet zoeken; het Paaseiland in de 18e eeuw op de rand van het vernietigen van zijn laatste boom; en een nabije toekomst op Aarde die te maken krijgt met wereldwijde milieucatastrofes. Terwijl lezers heen en weer reizen tussen deze verhalen, zien we keer op keer de schade die wordt aangericht door menselijke hoogmoed. Toch herinnert de roman ons er ook aan hoe krachtig liefde kan zijn. In de roman staat liefde voor een openheid naar andere mensen en andere soorten, naar nieuwe ideeën en naar betere manieren om op deze planeet te leven.

Deze roman van de inheemse Australische auteur Alexis Wright is onconventioneel, fabelachtige klimaatfictie. De hoofdpersoon is een jonge inheemse meisje wiens leven wordt verwoest door klimaatverandering, maar vooral door de slechte behandeling van de Australische regering van haar inheemse bevolkingen. Door inheemse overtuigingen te verweven met scherpe satire, is Wrights roman een viering van de kennis van haar volk over hoe te leven met de natuur, in plaats van deze uit te buiten.

In tegenstelling tot de andere romans op deze lijst, is deze, van Barbara Kingsolver, een realistische roman die zich volledig in het heden afspeelt. Een jonge vrouw uit Tennessee ontdekt duizenden monarchvlinders die op het land van haar schoonouders rusten, de insecten zijn uit koers geraakt door extreme weersomstandigheden veroorzaakt door klimaatverandering.

Van de wetenschappers die komen om het probleem te bestuderen, leert ze over het delicate evenwicht dat nodig is om de vlinders op koers te houden. Kingsolvers rijke beschrijvingen van een verarmde Appalachische gemeenschap worden gecombineerd met haar training als bioloog, zodat de empathie van de lezer uiteindelijk verschuift van de sympathieke heldin naar het natuurwonder dat de vlinders zijn. We worden eraan herinnerd dat klimaatverandering niet alleen het menselijk comfort in gevaar brengt, maar ook de ecologische complexiteit van de planeet.