Gène Bertrand on design for human needs

De natuur is altijd een bron van inspiratie geweest voor veel kunstenaars en ontwerpers, maar de urgentie om verbinding te maken met de natuur is nog nooit zo groot geweest. Milieukwesties zoals klimaatverandering, voedselschaarste en plasticsoep grijpen steeds meer in op de wereld van kunst en design. Momenteel te zien in zowel Cube Design Museum in Kerkrade (NL) als de Cooper Hewitt Design Triënnale in New York (VS) is de tentoonstelling Nature: Collaboration in Design. Deze vraagt zich af: kan de natuur onze partner zijn?

Dit ambitieuze project is al meer dan twee jaar in de maak en heeft geresulteerd in een impactvolle, transdisciplinaire tentoonstelling aan beide zijden van de Atlantische Oceaan. Projecten variëren van experimentele prototypes tot meeslepende installaties, architectonische constructies en duidelijke consumentenproducten.

We spraken met Gène Bertrand, conservator bij Cube Design Museum, over onze menselijke verantwoordelijkheid om voor onze planeet te zorgen en de mogelijkheden van design die ons daarbij kunnen helpen.

De menselijke impact op onze planeet is onmiskenbaar. Klimaatverandering, synthetische biologie, grootschalige verstedelijking – ‘we waren hier’ weerklinkt overal. We zijn echter niet de anti-natuurlijke soort die enkel een bedreiging vormt en de natuur elimineert, maar eerder de katalysatoren van evolutie. De natuur verandert, en wij ook. Het is een trend die wereldwijde aandacht en grondige verkenning verdient, die de tentoonstelling Nature nu biedt.

De samenwerking tussen Cooper Hewitt en Cube Design Museum rond het thema natuur is organisch gegroeid. Vanwege de breedte van het thema leek samenwerken de perfecte manier om een mondiaal perspectief te bieden dat de diversiteit aan ideeën en projecten weerspiegelt. Conservatoren van beide musea werkten nauw samen met een wereldwijd adviescomité om de deelnemende projecten te selecteren en het hoofdthema en de subthema's te definiëren.

“Het thema is vanuit veel verschillende standpunten zeer urgent," legt Gène uit, "de breedte van het onderwerp maakt het interessant,”

De titel van de tentoonstelling, Nature: Collaboration in Design, weerspiegelt een soortgelijke overvloed. Hoe definieert de tentoonstelling het concept van natuur? “Natuurlijk hadden we hier best wat discussies over, omdat iedereen zijn eigen kijk en definitie had”, lacht Gène.

“Uiteindelijk is de natuur op elk moment alles. Als je tegenwoordig met mensen over de natuur praat, zullen ze waarschijnlijk spreken over romantische groene landschappen. Maar in de 4,5 miljard jaar van het bestaan van de aarde, heeft de natuur zich in verschillende gedaanten voorgedaan. Voor ons is de natuur dus een transformerend fenomeen. En de mensheid maakt daar deel van uit. Alles wat we hebben, wat we doen en wat we zijn, van smartphone tot koffie, het komt allemaal voort uit de aarde. Het is een gesloten systeem.”

De tentoonstelling reageert op antropogene klimaatverandering en het gebrek aan juiste samenwerking met de natuur dat onze huidige tijdsperiode kenmerkt. “We bevinden ons nu in een tijdperk waarin onze menselijke impact veel groter is dan vroeger, omdat we de hele aarde met onze acties kunnen omvatten. Vroeger leken onze lokale acties alleen lokale gevolgen te hebben. Op dit moment zijn we ons ervan bewust dat onze acties gevolgen hebben voor mensen aan de andere kant van de wereld. Dit geeft ons een bepaalde verantwoordelijkheid, en ik geloof dat we meer gevoel voor deze verantwoordelijkheid moeten ontwikkelen.”

“In het Antropoceen zijn mensen een kracht van de natuur. We hebben zowel de kracht om te vernietigen als om te (her)bouwen. Wij hebben een probleem veroorzaakt, maar wij maken ook deel uit van de oplossing. Het vinden van deze oplossing vereist dat we nieuwe paden verkennen en nieuwe methoden ontwikkelen. We kunnen niet op dezelfde manier doorgaan, we moeten een nieuwe formule vinden om te leven.”

Toch benadrukt Gène het optimistische karakter van de tentoonstelling en haar geest van viering. “We willen een optimistisch perspectief bieden. Natuurlijk moeten we cruciale gedragsveranderingen doorvoeren, maar er zijn ook technologische en wetenschappelijke ontwikkelingen die ons kunnen helpen.”

Door design, wetenschap en technologie te combineren, vervaagt het onderscheid tussen het geboren en het gemaakt. We creëren een ‘next nature’ die net zo onvoorspelbaar is als altijd: van aquatische robots en interactieve landschappen, tot regeneratieve architectuur en schoenen die gekweekt worden.

De tweeënzestig projecten opgenomen in Nature tonen uitgebreide samenwerkingen tussen deze disciplines. “Design kan simpelweg niet meer gescheiden worden van technologie en wetenschap.” Dit heeft van nature zijn effect op het ontwerpberoep.

Gène richt zich expliciet op design als een proces en een werkwoord; ontwerpen. “We willen laten zien dat het proces belangrijker is dan het eindresultaat. Omdat het proces van ontwerpen nieuwe perspectieven biedt en nieuwe mogelijkheden laat zien. En als je het proces volgt, kan het resultaat heel anders zijn dan je aanvankelijke verwachtingen.” En dat is precies wat nodig is om nieuwe formules voor het leven te vinden.

Het werk van Shahar Livne dient als een goed voorbeeld. “Zij ziet plastic als een basismateriaal voor de toekomst, omdat plastic materiaal in de loop van de tijd met gesteenten versmelt. Met traditionele ambachten kan dit nieuwe materiaal tot nieuwe producten worden gevormd. Haar project stelt vooral vragen. Is onze huidige perceptie van plastic correct?”

Cube Design Museum propageert een specifieke definitie van design: design voor menselijke behoeften en menselijke ambities. Maar hoe verhouden onze menselijke behoeften zich tot de behoeften van de natuur? “Menselijke behoeften zijn de behoeften van de natuur”, stelt Gène, “omdat mensen deel uitmaken van de natuur. We hebben allemaal zuurstof en voeding nodig. Als je voor de natuur zorgt, zorg je voor jezelf. En als je van iets houdt, wil je ervoor zorgen. Het is niet alleen een noodzaak om de aarde te koesteren - we doen het omdat we er deel van uitmaken, en omdat we ervan houden.”

Heeft design de kracht om natuur en mensheid weer samen te brengen? “Dat hoeft niet, want ze zijn één en hetzelfde,” antwoordt Gène. “Het gaat erom bewustzijn te creëren dat mensen al deel uitmaken van de natuur. We zijn niet in staat de omgeving te beheersen, maar we hebben wel invloed, ook al is dat soms moeilijk te zien.” Nature wil vragen stellen en een gesprek op gang brengen. Wat is natuur, en hoe verhouden wij ons tot haar? “Dat is wat wij doen in Cube Design Museum: een dialoog starten met de bezoekers en hen aanmoedigen hun eigen standpunt te vinden.”

Nature: Samenwerking in design is momenteel te zien tot 19 januari 2020 in zowel Cube Design Museum in Kerkrade (NL) als Cooper Hewitt Smithsonian Design Museum in New York (VS).