How to biofabricate leather

Leer is een van de oudste en meest veelzijdige materialen ter wereld. Het is een soepel, stevig, relatief sterk en duurzaam materiaal en het is relatief ondoordringbaar, maar toch ademend. Al sinds het begin van de mensheid in de een of andere vorm bestaand, wordt leer gebruikt voor een breed scala aan producten—variërend van meubels, kleding en accessoires, tot autobekleding.

De geschiedenis van leer is lang en heeft ons veel verschillende verwerkingsmethoden gebracht, toch is de implementatie van een circulaire aanpak binnen de productie nog ver weg. We hebben daarom visionairs nodig die met geldige alternatieven komen om te bewegen naar een duurzamere aanpak.

Labs zoals Waag’s TextileLab Amsterdam en het Open WetLab geven ontwerpers toegang tot technologie en levende materie, om alternatieve materialen te creëren terwijl ze naar materiaalontwikkeling kijken vanuit een circulair oogpunt. Ik ben een van deze ontwerpers.

Voor de productie van leer kan theoretisch gezien elke dierenhuid worden gebruikt. Meestal wordt het gemaakt van koeien, kalveren, schapen, geiten en varkens. De productie van leer brengt veel problemen met zich mee, omdat het wordt gemaakt van dierenhuid die behandeld is met chemicaliën. Het looierij-afvalwater dat wordt gebruikt om het leer te maken, bevat namelijk grote hoeveelheden chemicaliën en verontreinigende stoffen (zoals chroomzouten, kalkmodder, sulfiden, zuren, lood, cyanide en formaldehyde). Deze besmetten niet alleen de mensen die in de looierijen werken, maar hopen zich ook op in het grondwater.

In de loop van de 19e eeuw werden steeds meer alternatieven voor leer onderzocht, waarvan 'leerlook' momenteel het meest wordt gebruikt. Leerlook is een synthetisch materiaal dat specifiek is ontworpen om leer na te bootsen; het is meestal gemaakt van natuurlijke of synthetische stoffenvezels die gecoat zijn met PVC of polyurethaan en bevat geen dierlijke bijproducten.

Dit bracht me aan het denken of dit met plastic gecoate materiaal een geldig alternatief is in een tijd waarin we dringend moeten evolueren naar een circulaire aanpak. Want waarom zouden we geen plastic- en diervrij materiaal ontwikkelen dat onze planeet als geheel minder belast?

Bij Waag's TextileLab Amsterdam dook ik in de geschiedenis van leer en de verschillende werkmethoden om het materiaal te produceren, maar keek ik nog nauwkeuriger naar leeralternatieven en hun productieprocessen.

Tijdens het onderzoek werkte ik in de laboratoria op het snijvlak van design, technologie en biologie, waarbij ik mijn eigen materialen kweekte en me afvroeg of het ons zou lukken om alternatieve leersoorten te creëren en zo de bestaande problemen die leer veroorzaakt uit te bannen. In plaats van in een traditionele studio te werken, werkte ik plotseling in een lab, waarbij ik de expertise van verschillende disciplines combineerde om nieuwe perspectieven te verkennen op het ontwerp van producten in relatie tot de materialen.

Gericht op alternatieve leersoorten van kombucha- en myceliumleer, werkte ik aan een kleine collectie van 3D-gepreste tassen en rugzakken, geïnspireerd door het insectenrijk; met name het pissebed.

Het eerste materiaal waarmee ik begon te werken was kombucha, ofwel de zogenaamde ‘scoby’ (een dikke, rubberachtige en troebele massa die het fermentatieproces van kombucha bevordert).

In de westerse cultuur zullen veel mensen kombucha zien als een nieuwe drank, maar het drinken ervan wordt al eeuwenlang gedaan om het lichaam te zuiveren en het immuunsysteem te versterken.

Opmerking: dit deel kan wat technisch worden, dus heb even geduld.

Kombucha begint als een zoete thee, die vervolgens wordt gefermenteerd met behulp van de scoby; de bacteriën in de scoby breken de suikers van de thee af en zetten ze om in alcohol. De kombuchacultuur is te koop in speciale theewinkels, biowinkels en online.

Al te vaak hoor je over de zogenaamde kombuchapaddenstoel of theepaddenstoel. De kombuchapaddenstoel is echter geen zelfstandige schimmel, maar eerder een symbiose van verschillende gisten, eencellige schimmels, of preciezer gezegd, de Ascomycota en azijnzuurbacteriën.

De gisten vermenigvuldigen zich in kombucha uitsluitend vegetatief door knopvorming of splitsing. Het vormt een witachtige, gelatineuze laag op het theeoppervlak, waarbij nieuwe lagen bovenop elkaar groeien. De kleur kan variëren van lichtgrijs tot roze tot donkerbruin, afhankelijk van de thee die wordt gebruikt.

Het onderzoek bestond uit het behandelen van de kombucha met verschillende stoffen zoals glycerine, bijenwas en alcohol, om het duurzaam en waterafstotend te maken, aangezien dit nog steeds een uitdaging is bij dit materiaal. Om te voorkomen dat het materiaal schimmel gaat vormen, wordt vaak gewone azijn gebruikt.

In vergelijking met dierenleer groeit de kombucha heel snel, heeft het niet veel ruimte en voeding nodig behalve een beetje suiker. Maar het belangrijkste is dat het in verschillende vormen kan groeien! Scroll naar beneden voor recepten.

Een ander veelbelovend materiaal is Mycelium. Mycelium is het vegetatieve deel van een schimmel of een schimmelachtige bacteriekolonie, bestaande uit een massa vertakte draadvormige hyfen.

Afhankelijk van de gebruikte myceliumstam hebben ze veel eigenschappen. Sommige zijn waterabsorberend, andere vlamvertragend en diëlektrische materialen. Ik gebruikte mycelium van Oesterzwam en Schizofyllum op het oppervlak van voedingsvloeistof. Mycelium kan worden gekweekt op landbouwafval en kan in veel gebieden worden toegepast; van een alternatief voor piepschuim en plastic verpakkingen tot meubels, bakstenen en leerachtige materialen van mycelium.

Houd er echter rekening mee dat mycelium relatief langzaam groeit; voor een stuk van 50x70 centimeter duurt dit meer dan twee maanden om te groeien.

In mijn onderzoek heb ik mij voornamelijk gericht op het proces van het zelf kweken van alternatief leer, en minder op de toepassing tot nu toe. Zoals je kunt zien, zijn er veel interessante en veelbelovende alternatieven voor het maken van leer. Maar om eerlijk te zijn, zijn deze nog steeds niet klaar om te voldoen aan de eigenschappen van dierenhuid. Meer onderzoek is nodig, maar alternatieve materialen en hun mogelijke toepassingen zijn zeker de moeite waard.

Terwijl ik het onderzoek in een lab begon, merk op dat deze materialen net zo goed vanuit je eigen keuken gekweekt kunnen worden! Ik gebruikte de recepten van Suzanne Lee - BioCouture en Elise Elsacker – BioFabForum. Heb je het zelf gemaakt? Deel je bevindingen in de reacties hieronder!

TextileLab Amsterdam is een creatief onderzoekslaboratorium dat digitale fabricageprocessen, biologie, ambachtstechnieken, textielkennis en materiaalonderzoek combineert tot relevante kansen voor de textiel-, mode- en materiaalsectoren en onderzoekt hoe deze van invloed zijn op de manier waarop we samenwerken aan verandering.