Walter Benjamin on Film and the Senses

Tijdens de late jaren 1930 schreef de filosoof Walter Benjamin zijn veel invloedrijke essay ‘Het kunstwerk in het tijdperk van zijn technische reproduceerbaarheid’. Terwijl hij een algemene verschuiving in de kunsten en hun perceptie beschreef en waarschuwde voor de mogelijke exploitatie voor politieke doeleinden, onderzocht zijn werk zorgvuldig het medium, met name fotografie en film, en de zintuiglijke aspecten ervan.[1] Hij schrijft film een tastbare en voelbare kwaliteit toe die het medium verheft en benadrukt het belang ervan voor het menselijk collectief.

Benjamin formuleert een historische taak van film, ‘namelijk het verkrijgen van controle over technologie en de effecten ervan.’[2] Voor hem is film een oefening voor de zintuigen om ons aan te passen. Het waren de ‘opeenvolgende veranderingen van scène en focus’ die ‘een ware leerschool’ vormden voor de moderne perceptie.[3] Film correspondeert dus met de veranderingen die elke voorbijganger ervaart in het drukke stadsverkeer.[4] Aan de ene kant ‘overstijgen de filmische prikkels de categorie van louter optische indrukken’, aan de andere kant blijven ze veilig of visueel omkaderd binnen het scherm.[5]

Deze theorieën bouwen voort op de werken van de dadaïsten en die van kunsthistoricus Alois Riegl. De werken van de dadaïsten worden bijvoorbeeld beschreven als zintuiglijke ‘projectielen’ die de kijker opschrikten.[6] Ongeveer 40 jaar eerder formuleerde de wetenschap genaamd haptiek zich, die de verbinding van de menselijke zintuigen met de buitenwereld onderzoekt. Tegenwoordig vindt het toepassing in een veelheid aan disciplines zoals de sociale wetenschappen, robotica, virtuele interfaces en design.[7] De parallel tussen de wetenschappelijke vooruitgang in het verkennen van de zintuigen en Walter Benjamins geschriften over de media wordt duidelijk.

Uiteindelijk verbreedt Benjamin zelf het perspectief door technologie als een tweede natuur tegenover de hedendaagse samenleving te stellen. Mensen beheersen deze tweede natuur niet langer, waarmee ze nu worden geconfronteerd, en ‘zijn net zo gedwongen een leerproces te doorlopen als ze ooit waren toen ze werden geconfronteerd met de eerste natuur.’ Volgens Benjamin ‘plaatst kunst zich opnieuw in dienst van een dergelijk leerproces - en met name film.’[9]

Benjamin was dus een voorloper van het idee van Next Nature, die al 80 jaar geleden zijn aandacht richtte op de menselijke relatie met technologie. Bovendien kent hij een belangrijke rol toe aan de menselijke zintuigen en hoe het menselijk wezen zijn omgeving ervaart in zijn media-analytica. Een opbeurende implicatie van Benjamin is dat mensen altijd nieuwe technologieën uitvinden om om te gaan met de technologieën die ze eerder hebben ontwikkeld.

1 Wilke, Tobias. 2010. “Tacti(ca)lity Reclaimed: Benjamin’s Medium, the Avant-Garde, and the Politics of the Senses” Grey Room 39 (Spring), 39-51

2 Wilke, “Tacti(ca)lity” 50.

3 Benjamin, Walter. 1939. “Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit (derde versie),” in Gesammelte Schriften, I, 2, ed. Rolf Tiedemann & Hermann Schweppenhäuser. Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1991, 503.

4 Benjamin, “Das Kunstwerk“ in Gesammelte Scriften, I 503.

5 Wilke, “Tacti(ca)lity” 49.

6 Benjamin, Walter. 1936. “Das Kunstwerk im Zeitalter seiner technischen Reproduzierbarkeit (tweede versie),” in Gesammelte Schriften, VII, 1, ed. Rolf Tiedemann & Hermann Schweppenhäuser. Frankfurt am Main: Suhrkamp, 1991, 379.

7 Grunwald, Martin, ed. 2008. Human Haptic Perception: Basics and Applications.

Basel, Boston: Birkhäuser, ix.

8 Benjamin, “Das Kunstwerk“ in Gesammelte Scriften, I 444-445.