Nature is Dead, Long live Nature

Tegenwoordig kan de menselijke impact op onze planeet nauwelijks worden onderschat. Klimaatverandering, bevolkingsexplosie, genetische manipulatie, digitale netwerken, orkaanbeheersing en genetisch gemanipuleerde microben. Ongerepte oude natuur is bijna nergens meer te vinden. “Wij waren hier,” echoot overal. Deze alomtegenwoordigheid van menselijke activiteit motiveerde sommigen om het einde van de natuur aan te kondigen en een postnatuurlijke toekomst uit te roepen. In tegenstelling tot deze waarnemingen geloof ik dat het niet de natuur is die stierf, verdween of verouderd raakte, maar dat ons begrip van natuur aan het veranderen is.

Door KOERT VAN MENSVOORT

Gedurende onze menselijke geschiedenis, van de stenen bijlen; domesticatie van vuur; tot landbouw; valuta; schrijven en de huidige nano-, bio- en informatietechnologieën; hebben technologische innovaties onze relatie met de natuurlijke omgeving getransformeerd. De impact van genetisch gemanipuleerde microben waar we vandaag over debatteren komt niet uit de lucht vallen, maar staat in direct verband met de manipulatie van gewassen en vee die 10.000 jaar geleden begon met het ontstaan van de landbouw – het is slechts gedetailleerder en preciezer.

Wat is ons beeld van de natuur, en wie bepaalt dat?

Er wordt vaak gezegd dat we in een crisis met de natuur verkeren en er zijn talloze projecten gestart om het evenwicht te herstellen. Slechts zeer weinig projecten hebben echter ons begrip van natuur ter discussie gesteld: Wat is ons beeld van de natuur, en wie bepaalt dat? Als we kijken naar onze paradigma's van natuur door de geschiedenis heen, wordt meteen duidelijk dat er door de tijd heen verschillende opvattingen over natuur zijn geweest. Het woord Natuur stamt af van de Latijnse term, natura, die op zijn beurt is afgeleid van het Griekse woord physis. Voor de Romeinen werd natura geassocieerd met ‘alles wat geboren is’, terwijl de Grieken physis associeerden met ‘groei’. De afgelopen eeuwen is ons begrip van natuur in lijn geweest met de Romeinse interpretatie: Natuur is geboren, terwijl cultuur alles is wat door de mens is gemaakt. Maar nu we leven in een tijd van regenboogtulpen, transgenetische dieren en klimaatverandering – een tijd waarin het gemaakte en het geboren samensmelten – wordt dit onderscheid tussen ‘gemaakt’ en ‘geboren’ nutteloos als cultuur-natuur paradigma.

Sommigen proberen deze paradigmacrisis op te lossen door te beweren dat ‘natuur’ een culturele constructie is: alles wat we denken of zeggen over natuur is gekleurd door onze culturele bril, dus natuur is altijd zogenaamde natuur. Anderen stellen dat, aangezien de mens deel uitmaakt van de evolutionaire machinerie in het groot, onze menselijke cultuur en de effecten daarvan in feite volkomen natuurlijk zijn. Hoewel beide argumenten een zekere aantrekkingskracht hebben, is het vanuit filosofisch perspectief niet netjes om natuur en cultuur op één hoop te gooien en het onderscheid simpelweg te ontkennen.

Net zoals we dat met de oude natuur deden, moeten we nu onze technologische omgeving cultiveren.

Ik geloof dat de grens tussen natuur en cultuur verschuift in plaats van vervaagt. Enerzijds wordt de ‘geboren’ natuur – in de zin van bomen, planten, dieren, atomen of klimaat – steeds meer ontleed, gecontroleerd en beheerst door de mens: het wordt effectief een culturele categorie. Tegelijkertijd echter wordt onze ‘gemaakte’ technologische omgeving zo alomtegenwoordig, complex en onbeheersbaar dat we ermee beginnen om te gaan als een natuur op zich. In dit proces wordt het traditionele onderscheid tussen het geboren (natuur) en het gemaakt (cultuur) radicaal vervaagd. Toch wordt een ander contrast, dat toevallig resoneert met de Griekse interpretatie van natuur, duidelijker: het contrast tussen wat we ‘controleren’ (cultuur) versus wat autonoom buiten onze controle groeit (natuur). Binnen dit nieuwe natuur-cultuur onderscheid verschuift een genetisch ontlede kas-tomaat naar de culturele categorie, terwijl computervirussen en het financiële systeem worden gezien als natuurverschijnselen.

Deze paradigmaverschuiving heeft duidelijk enkele grote implicaties, zowel theoretisch als praktisch. Het inzicht dat mensen, met hun culturele activiteit, de opkomst van een volgende natuur veroorzaken, werpt een nieuw licht op onze positie op onze planeet. In plaats van onszelf te zien als de anti-natuurlijke soort die louter natuur bedreigt en elimineert, kunnen we onszelf beter begrijpen als katalysatoren van evolutie. Ik haast me te benadrukken dat dit niet betekent dat we goden zijn geworden, of anderszins almachtige wezens die totale controle hebben over hun eigen lot. Integendeel: het feit dat we de opkomst van een cultureel ontstane natuur veroorzaken betekent niet dat we deze ook controleren. We moeten afstappen van het modernistische verlangen naar totaal ontwerp en totale controle. In plaats van te blijven hangen in de illusie van controle, moeten we complexiteit omarmen en passende ontwerpmethodologieën ontwikkelen om de groei van de ingewikkelde processen in onze omgeving te begeleiden.

In plaats van als de anti-natuurlijke soort die louter natuur bedreigt en elimineert, kunnen we onszelf beter begrijpen als katalysatoren van evolutie.

Net zoals we dat met de oude natuur deden, moeten we nu onze technologische omgeving cultiveren. De oude natuur kan nog steeds een belangrijke mentor zijn in dit opzicht: onze geschiedenis, tradities en intuïties in het omgaan met de krachten van de natuur kunnen worden overgedragen naar deze nieuwe setting. Kunnen systeemontwerpers leren van boeren, die eeuwenlange ervaring hebben in het omgaan met de onzekerheid van klimaten? Hadden we de laatste financiële crisis kunnen verzachten als we het financiële systeem hadden gezien als een woest groeiende ecologie, in plaats van een menselijke instelling die wordt bestuurd door rationeel denken? Kunnen we files en de druk om eindeloos meer snelwegen aan te leggen indammen als we het snelwegsysteem behandelen als een organisme dat in balans moet zijn binnen een grotere ecologie? Mogelijk.

Tot slot beweer ik dat we leven in een tijd waarin ons begrip van natuur radicaal verandert. De traditionele opvatting van natuur als een fenomeen dat geboren is, statisch, harmonieus en bedreigd, is naïef en onvolledig. De meest wilde, woeste en bedreigende natuur is de natuur veroorzaakt door mensen. Het is niet zozeer ‘post’ natuur in de zin dat, als we het fenomeen met een frisse blik beschouwen, we beseffen dat we altijd al hadden moeten denken aan natuur als een dynamische, in plaats van een statische kracht. Cultureel ontstane natuur is echte natuur. Evolutie gaat door. De natuur verandert mee met ons. Ik verwacht dat over 50 jaar of zo, wanneer mensen het woord ‘natuur’ gebruiken, ze iets anders zullen bedoelen dan vandaag. Hoewel we momenteel nog essays en speciale terminologie nodig hebben om deze door mensen veroorzaakte natuur te beschrijven, zullen we het op den duur, naarmate onze perceptie verandert, simpelweg noemen: natuur.

Gepubliceerd in Kerb 19, Paradigma's van Natuur: Postnatuurlijke Toekomsten. Afbeelding Julie Rrap.