Spatial planning - Learning from Second Life

Geschreven door Joop de Boer van Studio Golfstromen - strategie, planning en ontwerp van de stad.

In de virtuele wereld 'Second Life' is alles mogelijk. Dit is het meest duidelijk in de manier waarop de ruimte is georganiseerd. Er is geen overheid die reguleert, controleert en een belangrijke rol speelt in de ruimtelijke ontwikkeling. Iedereen kan bouwen wat hij wil en doet dat ook, in tegenstelling tot de gebruikelijke bouwpraktijk in het 'echte leven'. Het resultaat is verbazingwekkend: Second Lifers zijn creatief, echte bouwers en nemen duidelijk verantwoordelijkheid voor de openbare ruimte.

In een bar dansen mensen op leuke muziek die ook door de luidsprekers in mijn huis klinkt. De manager van de virtuele club heeft blijkbaar geen moeite gespaard om een aangename plek te creëren waar mensen elkaar kunnen ontmoeten. Op banken zitten groepjes mensen met elkaar te kletsen, en hoog in de ruimte is een soort ovenbrug gemaakt voor de DJ. De club heeft enkele gokautomaten en echte discobelichting, en in het midden van de ruimte staan wat palmboompjes geplant. Ik neem plaats op een van de banken en begin moeiteloos een onzinnig gesprek.

Second Life

Second Life (SL) is een virtuele wereld op het internet waar iedereen met een digitaal alter ego ('avatar') kan zijn en alles kan doen wat in het 'echte leven' ontbreekt. Het spel wordt een echte hype met al meer dan twee miljoen leden (hoewel niet allemaal heel actief). Bijna iedereen is mooi, iedereen kan vliegen en iedereen praat met elkaar, danst en heeft seks. Er is zelfs een officiële valuta (de zogenaamde 'Linden dollar') die een reële wisselkoers heeft met de dollar. De digitale omgeving van Second Life is volledig gecreëerd door de gebruikers. Er zijn vastgoedbedrijven, projectontwikkelaars, Second Life-architecten en gebruikers. Dit betekent dat er zoiets als een ruimtelijk ordeningsproces echt bestaat in SL. Het enige dat ontbreekt is een algemeen bestemmingsplan. Twee kenmerken van de ruimtelijke ordening in SL zijn interessant als reflectie op de ruimtelijke ordening in het echte leven. Ten eerste, de vrijheid voor het individu om te creëren, en als gevolg daarvan, de verantwoordelijkheid die Second Lifers nemen voor de openbare ruimte. Ten tweede, het grote belang van 'belevingslandschappen' en de hoge waardering voor esthetiek en boeiend ruimtelijk ontwerp.

Bouwen

Bouwen is eenvoudig in Second Life. Iedereen kan allerlei objecten maken met behulp van een eenvoudige ontwerptool: van kleding en meubelstukken tot complete gebouwen en zelfs natuur. Maar alleen wanneer een object op een stuk grond wordt geplaatst dat van jou is, wordt een permanent ruimtelijk artefact gecreëerd. Zo'n object blijft dan eigendom van de bouwer. Op deze manier worden huizen, winkels, clubs en tuinen gemaakt. Het belangrijkste verschil met de echte wereld is dat bouwen niet hoeft te voldoen aan technische architectonische eisen, omdat fysieke krachten niet bestaan in een wereld die uit pixels is opgebouwd. De overheid (of: Linden Lab, de makers van het spel) heeft zich bijna volledig teruggetrokken uit het proces van ruimtelijke ordening. Desondanks hebben ze een paar voorwaarden gesteld aan ruimtelijke transformatie. De eerste is net genoemd: men kan alleen bouwen op eigen grond. In de tweede plaats kan een grondeigenaar de toegankelijkheid van zijn eigendom aangeven en deze afschermen tegen ongewenste bezoekers. Die regels maken de grondeigenaar het meest beslissend in het ruimtelijke ordeningsproces van Second Life. De ontwerpers van het spel hebben hun enige rol in de verkoop van de grond.

Vrijheid

De bouwvrijheid voor het individu wordt duidelijk gewaardeerd. Zoals al gezegd, Second Life is voor de meeste mensen een uiting van alles wat ze in het echte leven niet kunnen verwezenlijken, zoals huizen bouwen, een hotel of casino runnen, en een zwembad in de tuin maken. De behoefte aan creatieve expressie en de wens om je eigen plek te ontwerpen lijkt verloren te zijn gegaan binnen het reguliere planningsproces.

Beleving

Omdat Second Life-bewoners van over de hele wereld samen de ruimte vormen, ontstaat er een internationale eclectische stijl. Meestal ontworpen door amateurs, maar zeker niet smakeloos, omdat het esthetische aspect een belangrijke waarde is in Second Life. De mooie plekken blijken populaire plaatsen te zijn waar de omzet en de verkoop- en huurwaarden het hoogst zijn. De observatie dat ruimtelijke beleving een belangrijke waarde is in Second Life is interessant in relatie tot de echte wereld. De relatief zachte 'belevings'dimensie in ruimtelijke ordening krijgt niet altijd evenveel aandacht in het echte leven.

Verklaring

Waarom wordt er in Second Life dan moeite gedaan om alles echt mooi te maken? En waarom voelt men zich veel meer verantwoordelijk voor de gemeenschappelijke ruimte en voor de totale uitstraling van een gebied in Second Life? Beperkte bouwkosten lijken de belangrijkste verklaring: bouwen in Second Life kost zelf niets, dus het bijdragen aan de omgeving is goedkoop. Het is echter een paradox dat het creëren van esthetische extra's relatief duur is als het gaat om tijd en geld. Men moet speciale scripts, texturen of objecten maken of kopen. Sommige grote bedrijven huren zelfs ontwerpbureaus in om hun eigendom in SL op te pimpen. Esthetiek is als een creatief uithangbord in Second Life. Veel meer dan in de echte wereld, waar creatieve ontwikkeling en persoonlijke identiteit niet iets lijken te zijn om op de omgeving te projecteren.

'Tijdperk van Beleving'

Een tweede verklaring. Second Life draait om chatten met onbekenden, rondlopen en rondkijken. Alle Second Life-bewoners zijn er voor plezier en genot. Second Life is een voorspelling voor wat ik het 'Tijdperk van Beleving' zou noemen. In dit komende 'Tijdperk van Beleving' draait de relatie tussen het individu en de ruimte om perceptie en (nieuwe) ervaringen. Een nieuwe ruimtelijke identiteit ontstaat, sterk gericht op individuele opwinding. Een voorbeeld is de behoefte aan 'monitor natuur' in deze virtuele wereld. Een projectontwikkelaar in Second Life begint, na het kopen van zijn grond, met het planten van bomen en het ontwikkelen van 'natuur'. Dit is opmerkelijk. Vooral in een virtuele wereld, waar 'natuur' elke vorm van functionaliteit mist, wordt de perceptie van natuur volledig erkend. Duidelijk een sentiment dat men heeft behouden uit het 'echte leven'. Daar heeft natuur een intrinsieke waarde, maar ontbreekt elke beleidsaandacht.

De echte wereld

De belevingsrelatie die Second Lifers hebben gecreëerd met hun zelfgemaakte virtuele wereld, staat in contrast met hun relatie tot ruimte in het 'echte leven'. De echte wereld voorziet niet voldoende in de behoefte aan beleving. Op de lange termijn zal deze behoefte aan vermaak, opwinding en ervaring echter de stap maken van de digitale wereld naar de echte wereld. Dit zal twee grote gevolgen hebben. Aan de ene kant zal er een sterke ruimtelijke claim ontstaan voor 'funlandschappen'. Dit zal bestaan uit nieuw gecreëerde natuur en stedelijke speelplaatsen en festivalvelden. Aan de andere kant zal er een grotere rol worden gevraagd voor schoonheid, opwinding en beleving in de algehele ruimtelijke ordening. Tot slot, het ene ding dat het duidelijkst wordt uit Second Life, is wat mensen missen in het echte leven. In relatie tot ruimtelijke ordening zijn dat: (1) spannende ruimtes met verbeeldingskracht en mogelijkheden om te verkennen, en (2) de mogelijkheid om creativiteit toe te passen op de eigen omgeving.

Dit artikel is eerder gepubliceerd in het Nederlandse tijdschrift 'Bouwinnovatie', mei 2007.