Friending, Ancient or Otherwise

Door ALEX WRIGHT, Gepubliceerd in NY Times 2 december 2007

De groeiende populariteit van sociale netwerksites zoals Facebook, MySpace en Second Life heeft velen van ons in een nieuwe wereld geduwd waar we "vrienden" maken met mensen die we nauwelijks kennen, berichten krabbelen op elkaars muren en onze identiteiten projecteren met behulp van totemachtige visuele symbolen.

We maken de regels onderweg. Maar is deze wereld zo nieuw als het lijkt?

Academische onderzoekers beginnen deze vraag te onderzoeken door een ongebruikelijke benadering: het verkennen van de parallellen tussen online sociale netwerken en tribale samenlevingen. In het collectieve gebabbel van profielsurfen, berichten sturen en "vrienden maken", zien ze de heropleving van oude patronen van mondelinge communicatie.

"Mondelinge communicatie is de basis van alle menselijke ervaring," zegt Lance Strate, een communicatieprofessor aan de Fordham University en toegewijde MySpace-gebruiker. Hij zegt ervan overtuigd te zijn dat de populariteit van sociale netwerken voortkomt uit hun aantrekkingskracht op diepgewortelde, prehistorische patronen van menselijke communicatie. "We evolueerden met spraak," zegt hij. "We evolueerden niet met schrijven."

De groei van sociale netwerken - en het internet als geheel - komt grotendeels voort uit een uitstorting van expressie die vaak meer aanvoelt als "praten" dan als schrijven: blogberichten, reacties, zelfgemaakte video's en, recentelijk, een stortvloed van epigrammatische éénregelertjes die worden uitgezonden via diensten zoals Twitter en Facebook-statusupdates (meestal bewijzend dat Gertrude Steins uitspraak "literatuur is geen opmerkingen" klopt).

"Als je het web bekijkt door de bril van mondelinge communicatie, zie je het overal," zegt Irwin Chen, een ontwerpdocent aan Parsons die een nieuw vak ontwikkelt om de opkomst van mondelinge cultuur online te verkennen. "Mondelinge communicatie is participatief, interactief, gemeenschappelijk en gericht op het heden. Het web is al deze dingen."

Een vroege onderzoeker van elektronische mondelinge communicatie was de eerwaarde Walter J. Ong, een professor aan de St. Louis University en student van Marshall McLuhan die in 1982 de term "secundaire mondelinge communicatie" bedacht om de neiging van elektronische media te beschrijven om de ritmes van eerdere mondelinge culturen te echoën. Het werk van pater Ong, die in 2003 overleed, lijkt bijzonder profetisch in het licht van het fenomeen van sociale netwerken. "Mondelinge communicatie," zoals hij het formuleerde, "verenigt mensen in groepen."

Met andere woorden, mondelinge cultuur betekent meer dan alleen praten. Er zijn subtielere - en misschien belangrijkere - sociale dynamieken aan het werk.

Michael Wesch, die culturele antropologie doceert aan de Kansas State University, bracht twee jaar door bij een stam in Papoea-Nieuw-Guinea om te bestuderen hoe mensen sociale relaties smeden in een puur mondelinge cultuur. Nu past hij dezelfde etnografische onderzoeksmethoden toe op de riten en rituelen van Facebook-gebruikers.

"In tribale culturen is je identiteit volledig verweven met de vraag hoe mensen je kennen," zegt hij. "Als je naar Facebook kijkt, zie je hetzelfde patroon aan het werk: mensen projecteren hun identiteiten door hun relaties met elkaar te tonen. Je definieert jezelf in termen van wie je vrienden zijn."

In tribale samenlevingen geven mensen elkaar routinematig sieraden, wapens en rituele voorwerpen om hun sociale banden te versterken. Op Facebook bereiken mensen hetzelfde door symbolische sokapen, discoballen en hula-meisjes uit te wisselen.

"Het doet denken aan hoe mensen geschenken uitwisselen in tribale culturen," zegt Dr. Strate, wiens MySpace-pagina zijn 1.335 "vrienden" vermeldt, samen met zijn academische referenties en zijn voorliefde voor "Battlestar Galactica."

Hoe intrigerend deze parallellen ook mogen zijn, ze reiken maar tot op zekere hoogte. Er zijn grote verschillen tussen echte mondelinge culturen en de virtuele soort. In tribale samenlevingen is het smeden van sociale banden een kwestie van overleven; op het internet is dat veel minder het geval. Er is vermoedelijk geen tribale voorganger voor populaire Facebook-rituelen zoals "porren", virtueel schapengooien of je vrienden dronken bellen.

Dan is er nog de vraag wie echt als een "vriend" telt. In tribale samenlevingen ontwikkelen mensen banden door direct, voortdurend face-to-face contact. Het web elimineert die behoefte aan fysieke nabijheid, waardoor mensen vriendschappen kunnen verklaren op basis van anderszins zwakke verbindingen.

"Met sociale netwerken is er een fascinatie voor intimiteit omdat het face-to-face communicatie simuleert," zegt Dr. Wesch. "Maar er is ook deze fundamentele afstand. Die afstand maakt het veilig voor mensen om verbinding te maken via zwakke banden waar ze de schijn van een verbinding kunnen hebben omdat het veilig is."

En hoewel tribale culturen doorgaans zeer geformaliseerde rituelen hebben, lijken sociale netwerken een niveau van casualheid en vertrouwdheid aan te moedigen dat ondenkbaar zou zijn in traditionele mondelinge culturen. "Secundaire mondelinge communicatie heeft een nivellerend effect," zegt Dr. Strate. "In een primaire mondelinge cultuur zou je me waarschijnlijk aanspreken als 'Dr. Strate,' maar op MySpace noemt iedereen me 'Lance.'"

Naarmate meer van ons onze sociale relaties online beheren, zal dit nivellerende effect dan ook beginnen vorm te geven aan de manier waarop we offline met elkaar omgaan? Dr. Wesch maakt zich bijvoorbeeld zorgen dat de opkomst van secundaire mondelinge communicatie een paradoxaal gevolg kan hebben: "Het zou wel eens kunnen opslokken wat er nog over is van onze echte mondelinge cultuur."

Hoe meer tijd we besteden aan "praten" online, hoe minder tijd we besteden aan, nou ja, praten. En naarmate we de definitie van een vriend oprekken om mensen te omvatten die we misschien nooit echt zullen ontmoeten, zullen de sterke punten van onze vriendschappen in de echte wereld dan verwateren terwijl we onszelf onderdompelen in een raster van hypergelinkte "vrienden"?

Toch lijkt de enorme populariteit van sociale netwerken erop te wijzen dat voor velen deze omgevingen een diepe, misschien zelfs oeroude snaar raken. "Ze vervullen onze behoefte om erkend te worden als menselijke wezens, en als leden van een gemeenschap," zegt Dr. Strate. "We willen allemaal horen: Je bestaat."